🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:35:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलस
alasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलस १ पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ आलस्य । उ॰—वारि जाम जु निसि उनीदे, अलस बसहि जम्हात ।—सूर॰, १० ।२६७६ ।
अलस २ वि॰ [सं॰] आलस्ययुक्त । आलसी । सुस्त । मंद । निरुद्योगी । उ॰—चंदन मिटाए तन अतिहीं अलस मन तागरी की पीक लीक लागी है कपोलौ ।—सूर॰, १० ।२५०७ ।
अलस ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाँव का एक रोग जिसमें पानी से भींगे रहने या गंदे कीचड़ में पड़े रहने के कारण उँगलियों के बीच का चमड़ा सड़कर सफेद हो जाता है और उसमें खाज और पीड़ा होती है । खरवात । कंदरी ।
२. एक जहरीला छोटा जंतु [को॰] ।
३. एक तरह का पौधा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-लस mf(आ)n. inactive, without energy, lazy, idle, indolent, tired, faint, ŚBr.; AitBr. &c.
अ-लस (अस्), m. a sore or ulcer between the toes, Suśr.
(= अ-लसक below) tympanitis, Bhpr.
N. of a small poisonous animal, Suśr.
N. of a plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलस a. [न लसति व्याप्रियते, लस्-अच्] 1 Inactive, without energy, lazy, idle, indolent. --2 Tired, fatigued, languid; मार्गश्रमादलसशरीरे दारिके M. 5; Amaru. 4, 90; खेदालसेव K. 143, 197, 211, 62, 98; Śi. 8. 7; V. 3. 2; Dk. 20, Śi. 13. 48; 9. 39; U. 1. 24; Ki. 10. 60, V. 5; गमनमलसं Māl. 1. 17. --3 Soft, gentle. --4 Slow, dull (as in gait or motion); श्रोणीभारादलसगमना Me. 82; तस्याः परिस्फुरितगर्भभरालसायाः U. 3. 28. --सः 1 A sore or ulcer between the toes. --2 A kind of tree. --3 N. of a sage. --4 N. of a small poisonous animal. --सा N. of a plant (हंसपदी). --Comp. --ईक्षणा a woman with languishing looks.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0173-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलस त्रि० न लसति व्याप्रियते लस--अच् । अवश्यकर्त्तव्येषु शरीरापाटवमभिनीय १ कृताप्रयासे, “मृदुतरतनवोऽलसाः प्रकृत्याः” माघः अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृति- कोऽलसः । २ क्रियामन्दे च (पाकुँइ) ३ पादरोगभेदे, ४ वृक्षभेदे च पु० । ५ हंसपदीलतायां स्त्री । पादरोगो यथा “क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ । दुष्टकर्दम संस्पर्शादलसं च विभावय” पादौ सिक्त्वारनालेन लेपनं ह्यलसे हितम्” इति च शुश्रुतः । गर्गादिगणपाठात् [] ४ मुनिभेदे ततः अपत्ये यञ् आलस्यस्तदपत्येलोहिता० यूनि ष्फ आलस्यायनः । अलसस्य भावः ष्यञ् । आलस्यम् न० तल् अलसता स्त्री त्व अलसत्वं न० । क्रियाकरणाय अप्रयत्ने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलसः, त्रि, (न लसति व्याप्रियते, लस + अच् ।) आलस्ययुक्तः । आल्स्या इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मन्दः २ तुन्दपरिमृजः ३ आलस्यः ४ शीतकः ५ अनुष्णः ६ । इत्यमरः ॥ शीतलः ७ कुण्ठः ८ मुख- निरीक्षकः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ (क्रिया- मन्दः । क्रियाजडः । अवश्यकर्त्तव्येषु अप्रवृत्ति- शीलः । “अव्यवसायिनमलसं दैवपरं साहसाच्च परिहीनं । प्रमदेव वृद्धपतिं नेच्छत्युपगृहीतुं लक्ष्मीः” । इति हितोपदेशे ।)
अलसः, पुं, (लस + अच्, ततो नञ्समासः ।) वृक्ष- विशेषः । पादरोगभेदः । इति मेदिनी ॥ पाँकुइ इति भाषा । तस्य निदानरूपे । “क्लिन्नाङ्गल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ । दुष्टकर्द्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत्” ॥ अलसं कादई इति लोके । अथ तस्य चिकित्सा । “पादौ सित्कारनालेन लेपनं त्वलसे हितं । पटोलकुनटीनिम्बरोचनामरिचैस्तिलैः ॥ क्षुद्रास्वरससिद्धेन कटुतैलेन लेपयेत् । ततः कासीसकुनटीतिलचूर्णैर्व्विचूर्णयेत्” ॥ अवधूलयेत् । “करञ्जवीजं रजनी कासीसं पद्मकं मधु । रोचना हरितालञ्च लेपोऽयमलसे हितः” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ (“टुष्टकर्द्दमसंस्पर्शाः कण्डू- क्लेदान्वितान्तराः । अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः” ॥ इति वाभटः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-119-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलस" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें