🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:45:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अलस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अलस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलस

अर्थ: अक्रिय, स्फूर्तिहीन, सुप्त, आलसी

संस्कृत: अलसः · पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अनुष्ण

व्युत्पत्ति: न लसति व्याप्रियते - लस् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अलस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलसःअलसौअलसाः
द्वितीयाअलसम्अलसौअलसान्
तृतीयाअलसेनअलसाभ्याम्अलसैः
चतुर्थीअलसायअलसाभ्याम्अलसेभ्यः
पञ्चमीअलसात् / अलसाद्अलसाभ्याम्अलसेभ्यः
षष्ठीअलसस्यअलसयोःअलसानाम्
सप्तमीअलसेअलसयोःअलसेषु
सम्बोधनहे अलसहे अलसौहे अलसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अलस
अलस
alasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलस १ पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ आलस्य । उ॰—वारि जाम जु निसि उनीदे, अलस बसहि जम्हात ।—सूर॰, १० ।२६७६ ।
अलस २ वि॰ [सं॰] आलस्ययुक्त । आलसी । सुस्त । मंद । निरुद्योगी । उ॰—चंदन मिटाए तन अतिहीं अलस मन तागरी की पीक लीक लागी है कपोलौ ।—सूर॰, १० ।२५०७ ।
अलस ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाँव का एक रोग जिसमें पानी से भींगे रहने या गंदे कीचड़ में पड़े रहने के कारण उँगलियों के बीच का चमड़ा सड़कर सफेद हो जाता है और उसमें खाज और पीड़ा होती है । खरवात । कंदरी ।
२. एक जहरीला छोटा जंतु [को॰] ।
३. एक तरह का पौधा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-लस mf(आ)n. inactive, without energy, lazy, idle, indolent, tired, faint, ŚBr.; AitBr. &c.
अ-लस (अस्), m. a sore or ulcer between the toes, Suśr.
(= अ-लसक below) tympanitis, Bhpr.
N. of a small poisonous animal, Suśr.
N. of a plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलस a. [न लसति व्याप्रियते, लस्-अच्] 1 Inactive, without energy, lazy, idle, indolent. --2 Tired, fatigued, languid; मार्गश्रमादलसशरीरे दारिके M. 5; Amaru. 4, 90; खेदालसेव K. 143, 197, 211, 62, 98; Śi. 8. 7; V. 3. 2; Dk. 20, Śi. 13. 48; 9. 39; U. 1. 24; Ki. 10. 60, V. 5; गमनमलसं Māl. 1. 17. --3 Soft, gentle. --4 Slow, dull (as in gait or motion); श्रोणीभारादलसगमना Me. 82; तस्याः परिस्फुरितगर्भभरालसायाः U. 3. 28. --सः 1 A sore or ulcer between the toes. --2 A kind of tree. --3 N. of a sage. --4 N. of a small poisonous animal. --सा N. of a plant (हंसपदी). --Comp. --ईक्षणा a woman with languishing looks.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0173-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलस त्रि० न लसति व्याप्रियते लस--अच् । अवश्यकर्त्तव्येषु शरीरापाटवमभिनीय १ कृताप्रयासे, “मृदुतरतनवोऽलसाः प्रकृत्याः” माघः अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृति- कोऽलसः । २ क्रियामन्दे च (पाकुँइ) ३ पादरोगभेदे, ४ वृक्षभेदे च पु० । ५ हंसपदीलतायां स्त्री । पादरोगो यथा “क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ । दुष्टकर्दम संस्पर्शादलसं च विभावय” पादौ सिक्त्वारनालेन लेपनं ह्यलसे हितम्” इति च शुश्रुतः । गर्गादिगणपाठात् [] ४ मुनिभेदे ततः अपत्ये यञ् आलस्यस्तदपत्येलोहिता० यूनि ष्फ आलस्यायनः । अलसस्य भावः ष्यञ् । आलस्यम् न० तल् अलसता स्त्री त्व अलसत्वं न० । क्रियाकरणाय अप्रयत्ने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलसः, त्रि, (न लसति व्याप्रियते, लस + अच् ।) आलस्ययुक्तः । आल्स्या इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मन्दः २ तुन्दपरिमृजः ३ आलस्यः ४ शीतकः ५ अनुष्णः ६ । इत्यमरः ॥ शीतलः ७ कुण्ठः ८ मुख- निरीक्षकः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ (क्रिया- मन्दः । क्रियाजडः । अवश्यकर्त्तव्येषु अप्रवृत्ति- शीलः । “अव्यवसायिनमलसं दैवपरं साहसाच्च परिहीनं । प्रमदेव वृद्धपतिं नेच्छत्युपगृहीतुं लक्ष्मीः” । इति हितोपदेशे ।)
अलसः, पुं, (लस + अच्, ततो नञ्समासः ।) वृक्ष- विशेषः । पादरोगभेदः । इति मेदिनी ॥ पाँकुइ इति भाषा । तस्य निदानरूपे । “क्लिन्नाङ्गल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ । दुष्टकर्द्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत्” ॥ अलसं कादई इति लोके । अथ तस्य चिकित्सा । “पादौ सित्कारनालेन लेपनं त्वलसे हितं । पटोलकुनटीनिम्बरोचनामरिचैस्तिलैः ॥ क्षुद्रास्वरससिद्धेन कटुतैलेन लेपयेत् । ततः कासीसकुनटीतिलचूर्णैर्व्विचूर्णयेत्” ॥ अवधूलयेत् । “करञ्जवीजं रजनी कासीसं पद्मकं मधु । रोचना हरितालञ्च लेपोऽयमलसे हितः” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ (“टुष्टकर्द्दमसंस्पर्शाः कण्डू- क्लेदान्वितान्तराः । अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः” ॥ इति वाभटः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-119-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलस" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अलसअलस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अलस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अलस 📚 ➤ अक्रिय, स्फूर्तिहीन, सुप्त, आलसी
संस्कृत: अलसः · पर्याय: मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अनुष्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अलस 📚पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'आलस्य'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अलस
आलसी (२.१०.१८) — मन्द, तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अनुष्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अलस: न लसति व्याप्रियते - लस् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें