🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:14:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मूर्ख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मूर्ख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मूर्ख

अर्थ: मुह् - ख, मूर आदेशः

संस्कृत: पर्याय: अज्ञ, मूढ, यथाजात, वैधेय, बालिश

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मूर्ख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मूर्ख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मूर्ख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूर्खःमूर्खौमूर्खाः
द्वितीयामूर्खम्मूर्खौमूर्खान्
तृतीयामूर्खेणमूर्खाभ्याम्मूर्खैः
चतुर्थीमूर्खायमूर्खाभ्याम्मूर्खेभ्यः
पञ्चमीमूर्खात् / मूर्खाद्मूर्खाभ्याम्मूर्खेभ्यः
षष्ठीमूर्खस्यमूर्खयोःमूर्खाणाम्
सप्तमीमूर्खेमूर्खयोःमूर्खेषु
सम्बोधनहे मूर्खहे मूर्खौहे मूर्खाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मूर्ख
मूर्ख
mūrkha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पृथग्जन (3.3.113) नीच
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूर्ख १ वि॰ [सं॰] बेवकूफ । अन । मूढ़ । नादान । नासमझ । लैठ । अपढ़ । जाहिल । यौ॰—मूर्खपंडित=पठित मूर्ख । पढ़ा लिखा मूर्ख । मूर्खभ्रातृक= जिसका भाई मूर्ख हो । मूर्खमंडल=मूर्खों की टोली या दल मूर्खशत=सैकड़ा मूर्ख ।
मूर्ख २ संज्ञा पुं॰
१. उर्द ।
२. वनमूँग ।
३. वह जो अपढ़ और जाहिल हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्ख mf(आ)n. stupid, foolish, silly, dull, TS.; Mn. &c.
inexperienced in (loc.), Kathās.
= गयत्री-रहित or सार्थ-गायत्री-रहित, L.
मूर्ख m. a fool, blockhead, Bhartṛ.
Phaseolus Radiatus, L.
N. of a poet, Cat.
मूर्ख &c. See p. 823, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्ख a. Stupid, dull-headed, foolish, silly. --र्खः 1 A fool, blockhead; न तु प्रातनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयत् Bh. 2. 5, 8; मूर्ख बलादपगाधिनं मां प्रतिपादायष्यसि V. 2. --2 A kind of bean. --Comp. --पंडितः a learned fool; Pt. 5. 40. --भूयं folly, stupidity, ignorance. --भ्रातृक a. one who has a foolish brother. --मंडलं an assembly of fools.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0873-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्ख त्रि० मुह खमुरादेशः । १ मूढे २ गायत्रीरहिते ३ सार्थ- गायत्रीरहिते च । “क्रियाहीनस्य मूर्खस्येऽति स्मृति- व्याख्यायां निबन्धकारैस्तथार्थकतया व्याख्यानात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4759,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्खः, पुं, (मुह् + “मुहेः खो मूर् च ।” उणा० ५ । २२ । इति खः धातोः मूरादेशश्च ।) माषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ गायत्त्रीरहितः । यथा, “क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च । यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तमशौचकम् ॥ क्रियाहीनस्य नित्यनैमित्तिकक्रियाननुष्ठायिनः । मूर्खस्य गायत्त्रीरहितस्य । सार्थगायत्त्रीरहि- तस्येति रुद्रधरः ॥ महारोगिणः पापरोगा- ष्टकान्यतमरोगवतः ते च उन्मादस्त्वग्दोषो राजयक्ष्मा श्वासो मधुमेहो भगन्दरः । उदरो- ऽश्मरीत्यष्टौ पापरोगा नारदोक्ताः । यथेष्टा- चरणस्य द्यूतवेश्याद्यासक्तस्य । इति शुद्धि- तत्त्वम् ॥
मूर्खः, त्रि, (मुह् + खः । मूरादेशः ।) मुह्यति यः । तत्पर्य्यायः । अज्ञः २ मूढः ३ यथाजातः ४ वैधेयः ५ वालिशः ६ । इत्यमरः । ३ । १ । ४८ ॥ तस्य वशीकरणोपायो यथा, -- “मित्रं स्वच्छतया रिपुं नयबलैर्लुब्धं धनैरीश्वरं कार्य्येण द्बिजमादरेण युवतीं प्रेम्णा गुणै- र्बान्धवान् । अत्युग्रं स्तुतिभिर्गुरुं प्रणतिभिर्मूर्खं कथाभि र्बुधं विद्याभी रसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्य्याद्- वशम् ॥” इति नवरत्नानि ॥ “पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्द्धनम् । उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ॥” इति हितोपदेशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-758-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूर्ख" आता है (60)
शीन मूर्खशोठ मूर्ख । बेवकूफअबोध अज्ञान । मूर्खताअज्ञान बोध का अभाव । जड़ता । मूर्खता । अविद्या । मोह । अजानपनअबुध अबोध । नासमझ । अज्ञानी । मूर्खयथाजात मूर्ख । बेवकूफ । नीचपृथग्जन मूर्ख । बेवकूफअकवि जो बुद्धिमान या सुबुद्ध न हो । मूर्खअनेड मूर्खमंदक मूर्ख । निर्बोधअकोविद जो जानकर न हो । मूर्ख । अज्ञानी । अनाड़ीअपंडित मूर्ख । निरक्षर । ज्ञानहीनमातृमुख अनाड़ी । मूर्ख । अज्ञअविचक्षण अज्ञानी । अनाड़ी । मूर्खप्रमोहित मूढ़ । मूर्खमातृशासित मूर्ख । मातृमुखपंडितम्मन्य अपने को विद्वान् माननेवाला । पंडित्याभिमानी । मूर्खअपाठ अपढ़ । मूर्खअविद अनजान । मूर्खकुधी मंदबुद्धि । दुर्बुद्धि । मूर्खबष्ट मूर्ख । जड़ । अज्ञयथागत मूर्ख । लंठअजबंधु मूर्ख । अज के समान मंद बुद्धिवाला व्यक्तिकड वाणीविहीन । गूँगामंद धीमा । सुस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पड़ना ।—होनावठर अंवष्ठ नामक एक वर्णसंकर जाति । २०अज्ञ अज्ञानी । ज्ञान रहितअयान स्वभाव । निसर्गकुंठ जो चोखा या तीक्ष्ण न हो । गुठला । भोथरा । कुंदहस्र हँसनेवाला । मुस्करानेवाला । हासयुक्तहुंड मेढ़ा । मेषअर्भक छोटा । अल्पछांदस वेदपाठी । वेदज्ञजाल्म पामर । नीचवैधेय विधि संबंधी । विधि कास्थूल जिसके अंग फूले हुए या भारी हों । मोटा । पीन । जैसे,—स्थूल देहगालोडित नशे में चपरप्राज्ञ बुद्धिमान् । समझदार । चतुरपर्युषित एक दिन पहले का । जो ताजा न हो । बासी (फूल या भोजन के लिये)अगुण सत्व रज, तम आदि गुणों से रहित । धर्म या व्यापारशून्य । गुणरहित । निर्ग…मुसल दे॰ 'मूसल' । पुलिगु मनवटुक बालकउल्लू दिन में न देखनेवाला एक पक्षी । कुचकुचवा । कुम्हार का डिंगरा । खूसट । व…जलाशय जल में रहनें या शयन करनेवालाअक्रतु क्रतु से रहित । यज्ञविहीनअचेतान ज्ञानविहिन । न जाननेवालाआविद्ध छिदा हुआ । भेदा हुआकुंठित जिसकी धार चोखी या तीक्ष्ण न हो । कुंद । गुठलादुःस्थ जिसकी स्थिति बुरी हो । दुर्दशाग्रस्त्तअबुद्धि विचार या ज्ञान का अभाव । अज्ञान । अविद्यादुर्विध दरिद्रशिलीमुख भ्रमर । भौंरादेवानांप्रिय देवताओं को प्रियअपठ अपढ । जो पढ़ा न होशंठ अविवाहितदुस्थ दुःख में पड़ा हुआ । दुःखी । गरीबविमति विरुद्ध मति । खिलाफ राय । प्रतिकूल विचारक्षुद्रबुद्धि दुष्ट या नीच बुद्धिवालागधा दे॰ 'गदहा'

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मूर्खमूर्ख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मूर्ख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मूर्ख 📚 ➤ मुह् - ख, मूर आदेशः
संस्कृत: पर्याय: अज्ञ, मूढ, यथाजात, वैधेय, बालिश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मूर्ख 📚बेवकूफ । अन । मूढ़ । नादान । नासमझ । लैठ । अपढ़ । जाहिल । यौ॰—मूर्खपंड…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मूर्ख
मन्द (३.३.१०२) — थोड़ा, अकुशल, अभागा, शारद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें