🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:59:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मूर्खता
mūrkhatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूर्खता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] अज्ञता । मूढ़ता । नासमझी । बेवकूफी । अज्ञानता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्खता --त्वं, मूर्खिमन् m. Stupidity, folly, silliness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0873-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्खता, स्त्री, (मूर्खस्य भावः । मूर्ख + “तस्य भावस्त्वतलौ ।” ५ । १ । ११९ । इति तल् टाप् ।) मूर्खत्वम् । यथा, -- “अदाता वंशदोषेण कर्म्मदोषाद्दरिद्रता । उन्मादो मातृदोषेण पितृदोषेण मूर्खता ॥” इति चाणक्यम् ॥ “अष्टम्यां नारिकेलभक्षणे मूर्खत्वं यथा, -- “कलङ्की जायते विल्वे तिर्य्यग् योनिश्च निम्बके । ताले शरीरनाशः स्यान्नारिकेले च मूर्खता ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-758-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "मूर्खता" आता है (40)
अबोध अज्ञान । मूर्खताअज्ञान बोध का अभाव । जड़ता । मूर्खता । अविद्या । मोह । अजानपनअवेदि मूर्खता । अज्ञानबालिश्य बचपना । मूर्खता । अज्ञानता । नासमझी । बेवकूफीअज्ञता मूर्खता । नादानी । नासमझी । अजान— पन । अनाड़ीपनअज्ञानता निर्बोंधता । जड़ता । मूर्खता । अविद्या । नासमझी । नादानीमुग्धभाव मूर्खता । बुद्धिहीनताजहल नासमझी । मूर्खता । बुद्बिहीनतागदहपन मूर्खता । बेवकूफीजहालत अज्ञान । मूर्खता । मूढनाअयानता पु संज्ञा स्त्री॰ ज्ञानहीनता । अज्ञता । मूर्खताउजबकपन बेवकूफी । मूर्खताकजफहमी दे॰ 'कजफहम' । उलटी समझ । मूर्खताकमसमझी अल्पज्ञता । मूर्खता । नादानीजिहालत मूर्खता । अज्ञानतानासमझी मूर्खता । बेवकूफीबेअकली नासमझी । मूर्खता । बेवकूफीबेशऊरी बेशऊर होने का भाव । मूर्खता । नासमझीबेसमझी बेसमझ होने का भाव । नासमझी । मूर्खताहिमाकत नासमझी । बेवकूफी । मूर्खतागेगलापन मूर्खता । जड़ता । भोंदूपनबेवकूफी बेवकूफ होने का भाव । मूर्खता । नादानी । नासमझीअज्ञानपन मूर्खता । जड़ता । नादानी । नासमझी । अजानपनखरदिमागो नासमझी । मूर्खता । उजड्डपनमूर्खिमा मूर्खता । जड़ता । बेवकूफीहेचमदानी कुछ न जानना । अज्ञता । मूर्खताहैवानियत जड़ता । बेवकूफी । मूर्खता । पशुताबिलल्लापन आवा- रगी । मूर्खता । फूहड़पनअविद्वत्ता मूर्खता । अज्ञानताचूतियापंथी मूर्खता । नासमझी । बेवकूफीविषाद खेद । दुःख । रंजअबुद्धि विचार या ज्ञान का अभाव । अज्ञान । अविद्याअवित्ति अप्राप्तिविषण्णता विषण्ण या दुःखी होने का भावकुबुद्धि जिसकी बुद्धि भ्रष्ट हो गई हो । दुर्बुद्धि । मूर्खप्राज्ञत्व चतुराई । बुद्धिमत्तासठता शठ होने का भाव । शठ का धर्म । शठताकूरता ॰ स्त्री॰बोदापन बुद्धि की अतत्परता । अक्ल का तेज न होनाभोलापन सिधाई । सरलता । सादगी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें