🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:10:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुसल
musala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुसल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दे॰ मूसल । पु
२. वह जो मूसल की तरह जड़ हो । मूर्ख । जड़ । अज्ञ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुसल m. n. (often spelt मुशल or मुषल; cf. Uṇ. i, 108, Sch.) a pestle, (esp.) a wooden pestle used for cleaning rice, AV. &c., &c.
a mace, club, Mn.; MBh. &c. (cf. चक्र-म्˚)
the clapper of a bell, Kathās.
a partic. surgical instrument, Suśr.
a partic. constellation, VarBṛS.
the 22nd astron. Yoga or division of the moon's path, MW.
मुसल m. N. of a son of Viśvāmitra, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (824,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुसलः --लं 1 A mace, club. --2 A pestle (used for cleaning rice); मुमलमिदमियं च पातकाले पुहरनुयाति कलेन हुकृतेन Mu. 1. 4; Ms. 6. 56. [] --3 A kind of surgical instrument. --Comp. --आयुधः an epithet of Balarāma. --उलूखलं a pestle and mortar.
मुसलः --लं 1 A mace, club. --2 A pestle (used for cleaning rice); मुमलमिदमियं च पातकाले पुहरनुयाति कलेन हुकृतेन Mu. 1. 4; Ms. 6. 56. [] --3 A kind of surgical instrument. --Comp. --आयुधः an epithet of Balarāma. --उलूखलं a pestle and mortar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0872-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुसलः, पुं, क्ली, (मुस्यति खण्डयतीति । मुस् + “वृषादिभ्यश्चित् ।” उणा० १ । १०८ । कलः चित् स्यात् ।) स्वनामख्याततण्डुलादिकण्डनार्थनिर्म्मित- लौहाग्रयष्टिः । तत्पर्य्यायः । अयोऽग्रम् २ । इत्यमरः । २ । ९ । २५ ॥ मुषलम् ३ कण्डनी- दण्डः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ मुस्यति मुसल मुस यिर्छिदि नाम्नीति कलः । मुसलो दन्त्य- सकारः । एवं मुष्य इर्छिदीति मूर्द्धन्यान्तात् कलः मूर्द्ध्वन्यषकारश्च । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (आयुधविशेषः । तत्प्रकारो यथा, वैशम्पाय- नोक्तधनुर्वेदे । “मुसलस्त्वक्षिशीर्षाभ्यां करैः पादैर्विवर्ज्जितः । मूले चान्तेऽतिसम्बन्धः पातनं पोथनं द्वयम् ॥”) यथा, मनौ । ८ । ३१५ । “स्कन्धेनादाय मुसलं लगुडं वापि स्वादिरम् । शक्तिञ्चोभयतस्तीक्ष्णामायसं दण्डमेव वा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-753-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें