🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:03:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शारद
śārada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शारद १ वि॰ [सं॰]
१. शरद् काल संबंधी । शरद् काल का ।
२. नवीन । नया ।
३. लज्जावान । शालीन ।
४. वार्षिक । वर्ष से सबंध रखनेवाला (को॰) ।
५. अभिनव ।
६. योग्य । चतुर (को॰) ।
शारद २ संज्ञा पुं॰
१. वर्ष । साल ।
२. मेघ । बादल ।
३. सफेद । कमल ।
४. मौलसिरी का वृक्ष । कास तृण ।
६. हरी मूंग ।
७. एक प्रकार का रोग ।
८. शरत् का समय (को॰) ।
९. शरत् की धूप (को॰) ।
१०. शरत्कालीन अन्न (को॰) । यौ॰—शारदचंद्र = शरद् ऋतु का निर्मल तंद । शारद- ज्योत्सना = शरत्काल की शुभ्र चाँदनी । शारदनिशा = शरद् ऋतु की रात । शारदपूर्णिमा = शरत्पुर्णिमा । आश्विन महीने की पुनो । शरदमेघ = जलरहित होने से निर्मल और श्वेत बादल । शारदयामिनी । शारदरात्रि, शारदशर्वरी = शरद् ऋतु की आहूलादक रात्रि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शारद mf(ई, or शारदी)n. (fr. शरद्) produced or growing in autumn, autumnal, mature, AV. &c. &c.
(prob.) that which offers a shelter in autumn (against the overflowings of rivers; applied to पुरस् or ‘castles’; others ‘rich in years’, ‘old’), RV. i, 131, 4; 174, 2; vi, 20, 10
new, recent, L. (perhaps, Bhartṛ. i, 47 in सलिलं शारदम्; cf. also रज्जु-शारद and दृषच्-छारद)
modest, shy, diffident, L.
शारद m. a year, L.
a cloud, L.
N. of various plants (a yellow kind of Phaseolus Mungo; Mimusops Elengi &c.), L.
autumnal sickness, W.
autumnal sunshine, ib.
N. of a teacher of Yoga (v.l. शाबर), Cat.
शारद n. corn, grain, fruit (as ripening in autumn), VarBṛS.
the white lotus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शारद a. [शरदि भवं अण्] 1 Belonging to autumn, autumnal; (the f. is शारदी in this sense); विमलशारदचंदिरचंद्रिका Bv. 1. 113; R. 10. 9; Ms. 6. 11; मेघः शारद एव काशघवलः पानीयरिक्तोदरः Subhāṣ. --2 Annual. --3 New, recent. --4 Young, fresh. --5 Modest, shy, bashful. --6 Diffident, not bold. --दः 1 A year. --2 An autumnal sickness. --3 Autumnal sunshine. --4 A kind of kidney-bean. --5 The Bakula tree. --दी The full-moon day in the month of Kārtika. --दं 1 Corn, grain. --2 The white lotus. --दा 1 A kind of Vīṇā or lute. --2 N. of Durgā. --3 Of Sarasvatī; ( शरत्काले पुरा यस्मान्नवम्यां बोधिता सुरैः । शारदा सा समाख्याता पींठे लोके च नामतः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शारद न० शरदि भवम्--ऋत्वण् । १ श्वेतपद्मे राजनि० । २ कासे ३ बकुले ४ हरिन्मुद्गे च पु० राजनि० । ५ शरद्भवमात्रे त्रि० स्त्रियां ङीप् । शारदं श्वेतपद्ममस्त्यस्याः अच् । ५ सर- स्वत्यां स्त्री त्रिका० । ७ नूतने ८ अप्रतिभे त्रि० मेदि० । ९शालीने त्रि० विश्वः । १० दुर्गायां स्त्री टाप् “शारत्काले पुरा यस्मात् नवम्यां बोधिता सुरैः । शारदा सा समा- ख्याता पीठे लोके च नामतः” ति० त० । ११ वानरभेदे शब्दर० । १२ तोयपिप्पल्यां १३ सप्तच्छदे स्त्री मेदि० ङीप् एवं १४ कोजागरपुर्णिमायां स्त्री शब्दरत्ना० शरत्कालोने पूजादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । “शारदी चण्डिकापूजा त्रि- विधा परिकीर्त्तिता । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु” भविष्यपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5099,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शारदं, क्ली, (शरदि भवम् । शरद् + “सन्धिवेला- द्यृतुनक्षत्रेभ्योऽण् ।” ४ । ३ । १६ । इति अण् ।) श्वेतकमलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, महाभारते । २ । ६१ । ३४ । “शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया । शारदोत्पलसेविन्या रूपेण श्रीसमानया ॥”) शस्यम् । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
शारदः, पुं, (शरद् + अण् ।) कासः । वकुलः । हरिन्मुद्गः इति राजनिर्घण्टः ॥ वत्सरः । इति मेदिनी ॥ पीतमुद्गः । इति हेमचन्द्रः ॥ रोगः । इति सिद्धान्तकौमुदी
शारदः, त्रि, (शरदि भवः । शरद् + अण् ।) शरज्जातः । (यथा, मनौ । ६ । ११ । “वासन्तशारदैर्मेघैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः ॥”) नूतनः । अप्रतिभः । इति मेदिनी ॥ शालीनः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-050-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शारद" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें