🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:09:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बालक
bālaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पृथुक (3.3.3) चिउड़ा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बालक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लड़का । पुत्र ।
२. थोड़ी उम्र का बच्चा । शिशु ।
३. अबोध व्यक्ति । अनजान आदमी ।
४. हाथी का बच्चा ।
५. घोड़े का बच्चा । बछेड़ा ।
५. सुगंध- बाला । नेत्रबाला ।
७. कंगन ।
८. बाल । केश ।
९. अँगूठा ।
१०. हाथी की दुम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बालक mf(इका)n. young, childish, not yet full-grown, MBh.; Kāv. &c.
बालक m. a child, boy, youth (in law ‘a minor’), the young of an animal, ib. (f(इका). a girl, Kāv.; Pur.)
बालक m. a young elephant five years old, Śiś. v, 47
a fool, simpleton, L.
a kind of fish, L.
N. of a prince (v.l. पालक), Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (729,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बालक a. (लिका f.) [बाल स्वार्थे क] 1 Childlike, young, not yet fullgrown. --2 Ignorant. --कः 1 A child, boy. --2 A minor (in law). --3 A finger-ring. --4 A fool or blockhead. --5 A bracelet. --6 The tail of a horse or elephant. --7 Hair. --कं 1 A finger-ring. --2 A bracelet. --Comp. --प्रिय a. fond of children. --(या) colocynth or plantain. --हत्या infanticide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बालक पु० बाल + स्वार्थे क । १ शिशौ (वाला) २ गन्धद्रव्ये न० राजनि० । ३ ह्रीवेरे ४ अङ्गुरीयके ५ पारिहार्य्ये न० विश्वः । ६ अश्वकरिपुच्छयोः ७ बलये मेदि० ८ केशे च पु० विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4571,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बालकं, क्ली, (बाल + स्वार्थे कन् ।) ह्रीवेरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य गुणा यथा, -- “बालकं शीतलं रूक्षं लघुदीपनपाचनम् । हृल्लासारुचिवीसर्पहृद्रोगामातिसारजित् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) अङ्गुलीयकम् । पारिहार्य्यम् । इति विश्वः ॥
बालकः, पुं, (बाल एव । बाल + स्वार्थे कन् ।) शिशुः । (यथा, मार्कण्डेये । ५१ । ५३ । “भूतानां मातृभिः सार्द्धं बालकानान्तु शान्तये ॥”) अज्ञः । हयबालधिः । हस्तिबालधिः । अङ्गुरी- यकम् । ह्रीवेरम् । बलयम् । इति मेदिनी । के, १५७ ॥ केशः । इति विश्वः ॥ * ॥ [] बालाशौचं यथा, -- “अजातदन्ता ये बाला ये च गर्भाद्विनिःसृताः । न तेषामग्निसंस्कारो न पिण्डं नोदकक्रिया ॥ यदि गर्भो विपद्येत स्रवते वापि योषितः । यावन्मासान् स्थितो गर्भस्तावद्दिनानि सूतकम् ॥ आ नामकरणात् सद्य आ चूडान्तादहर्निशम् । आ व्रतस्थात्त्रिरात्रेण तदूर्द्ध्वं दशभिर्दिनैः ॥” इति गारुडे १०६ अध्यायः ॥ वालकस्य रक्षा यथा, -- “आदाय कृष्णं संत्रस्ता यशोदापि ततो द्बिज ! । गोपुच्छभ्रामणेनाशु बालदोषमपाकरोत् ॥ गोपुरीषमुपादाय नन्दगोपोऽपि मस्तके । कृष्णस्य प्रददौ रक्षां कुर्व्वन्निदमुदीरयन् ॥ नन्द उवाच । रक्षतु त्वामशेषाणां भूतानां प्रभवो हरिः । यस्य नाभिसमुद्भूतपङ्कजादभवज्जगत् ॥ येन दंष्ट्राग्रविधृता धारयत्यवनी जगत् । वराहरूपधृक् देवः स त्वां रक्षतु केशवः ॥ नखाङ्कुरविनिर्भिन्नवैरिवक्षःस्थलो विभुः । नृसिंहरूपी सर्व्वत्र स त्वां रक्षतु केशवः ॥ वामनो रक्षतु सदा भवन्तं यः क्षणादभूत् । त्रिविक्रमः क्रमाक्रान्तत्रैलोक्यः स्फुरदायुधः ॥ शिरस्ते पातु गोविन्दः कण्ठं रक्षतु केशवः । गुह्यं सजठरं विष्णुर्जङ्घापादं जनार्द्दनः ॥ मुखं बाहू प्रबाहू च मनः सर्व्वेन्द्रियाणि च । रक्षत्वव्याहतैश्वर्य्यस्तव नारायणोऽव्ययः ॥ शार्ङ्गखड्गगदाचक्रशङ्खनादहताः क्षयम् । गच्छन्तु प्रेतकुष्माण्डा राक्षसा ये तवाहिताः ॥ त्वां पातु दिक्षु वैकुण्ठो विदिक्षु मधुसूदनः । हृषीकेशोऽम्बरे भूमौ रक्षतु त्वां महीधरः ॥ एवं कृतस्वस्त्ययनो नन्दगोपेन बालकः । शायितः शकटास्याधो बालपर्य्यङ्किकातले ॥” इति विष्णुपुराणे । ५ । ५ ॥
वा(बा)लकः, पुं, क्ली, पारिहार्य्यः । अङ्गुरीयके, त्रि । इति मेदिनी । के, १५३ ॥ अस्यार्थान्त- राणि पवर्गीयवकारादौ द्रष्टव्यानि ॥ (गन्धयुक्त- द्रव्यविशेषे, पुं । यथा, बृहत्संहितायाम् । ७७ । ५ । “त्वक्कुष्ठरेणुनलिका स्पृक्कारसतगरवालकैस्तुल्यैः । केशरपत्रविमिश्रैर्नरपतियोग्यं शिरःस्नानम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-420-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बालक" आता है (42)
बाल बालक । लड़का । वह जो सयाना नहो । वह जो जवान न हुआ होललन प्यारा बालक । दुलारा लड़कावटु बालकअर्भ बालकलालन अत्यंत स्नेह करना । प्रेंमपूर्वक बालकों का आदर करना । लाड़ । प्यार । य…हितक शिशु । बच्चा । बालकवटुक बालकमुष्टिंधय शिशु । बालक । बच्चासाव शिशु । शिशु । बालक । पुत्र । (डि॰)क्षीरप शिशु । बच्चा । बालकपोष्यपुत्र बालक । पुत्र के समान पाला हुआ लड़कामृडंकण बालक । शिशुदंडमानव वह जिसे दंड देने की अधिक आवश्यकता पड़ती हो । बालक । लड़काउत्पादशय बालकबचा पु संज्ञा पुं॰ लड़का । बालकछोरा † संज्ञा पुं॰ छोकडा । लडका । बालकछोकडा लड़का । बालक । अनुभवशून्य या अपरिपक्व बुद्धि का युवक । लौंडा । (प्रायः…छोहरा †पु संज्ञा पुं॰ लडका । बालक । छोकडालौंडा छोकरा । बालक । लड़कादूधमुख छोटा बच्चा । बालक । दूधमुँहाकतुंवरेटा बालक । छोटा लड़का । बच्चानेत्रबाला सुगंधबाला । कचमोद । बालक । विशेष— दे॰ 'सुगंधबाला'दहर छोटा चूहा । चुहियामाणव मनुष्य । आदमीमानव मनु से उप्तन्न, मनुष्य । आदमी । मनुजवत्स गाय का बच्चा । बछड़ावहंत वायुपृथुक चिड़वाबालिश तकिया । मसनद । शिरोपधानशिशुक शिशुमार या सूँस नामक जलजंतुविरेचन मलभेदक औषध । दस्त लानेवाली दवा । जैसे,—रेंड़ी का तेलभूमिशय भूमि पर सोनेवालाचेलक वैदिक काल के एक मुनि का नामछौना पशु का बच्चा । किसी जानवर का बच्चा जैसे—मृगछौना, सूअर का छौनाटाबर † संज्ञा पुं॰ढोटा पुत्र । बेटागदेला रूई या पर आदि से भरा हुआ वहुत मोटा ओढ़ना या बिछौनाबच्चा होने के पीछे प्रसूता का कुछ दिनों के लिये अपने माँ बाप या और संबंधियों…मम्मा स्तन । छातीअसाक्षी वह जिसकी साक्षी या गवाही धर्मशास्त्र के अनुसार मान्य न हो । साक्षी होन…विशेष—ये परीक्षाएँ नौ प्रकार की है—घट, अग्नि, उदक, विष, कोष, तंडुल, तप्तमाषक, फ…सुगंधबाला क्षुप जाति की एक प्रकार की वनौषधि । विशेष—यह पश्चिमोत्तर प्रदेश, सिंध,…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें