🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:39:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रकृत
prakṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनुबन्ध (3.3.106) दोष · मुख्य · बालक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रकृत १ वि॰ [सं॰]
१. जो विशेष रूप से किया गया हो । आरब्ध ।
२. वास्तविक । यथार्थ । असली । सच्चा । ३ जो बनाया गया हो । पूरा किया हुआ । रचा हुआ ।
४. जिसमें किसी प्रकार का विकार न हुआ हो । विकाररहित । अविकृत ।
५. प्रकरणप्राप्त । प्रसंगप्राप्त (को॰) ।
६. अपेक्षित । आकां- क्षित । इच्छित (को॰) ।
७. स्वभाववाला । प्रकृतिवान् ।
८. नियुक्त (को॰) ।
प्रकृत २ संज्ञा पुं॰ श्लेष अलंकार का एक भेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚कृत mfn. made, done, produced, accomplished, prepared, RV. &c. &c.
appointed, charged, KātyŚr.
(ifc.) made or consisting of (तत्-प्˚), Pāṇ. v, 4, 21
commenced, begun or one who has c˚ or b˚, iii, 4, 71
put forward, mentioned, under discussion or in question, KātyŚr.; Kathās.; Sāh.
(in rhet.) = उप-मेय, Kpr.
wished, expected, W.
genuine, real, MW.
प्र-˚कृत m. N. of a man g. अश्वादि
प्र-˚कृत n. something begun, L.
original subject, present case, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (653,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रकृत p. p. 1 Accomplished, completed. --2 Commenced, begun. --3 Appointed, charged. --4 Genuine, real. --5 Forming the subject of discussion, that which is under consideration, the subject in hand (often used in works on Alaṃkāra for उपमेय); संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् K. P. 10. --6 Important, interesting. --7 Wished, expected. --8 Original. --तं The original subject, the matter or subject in hand; यातु किमनेन प्रकृतमेव अनुसरामः ‘come to the point.’ --Comp. --अर्थ a. {1} having the original sense. {2} true, real. --(र्थः) the original sense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0725-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकृत त्रि० प्र + कृ--क्त । १ अधिकृते २ आरब्धे ३ प्रकरणप्राप्ते च । ४ ऋषिभेदे पु० । प्रकृतस्यर्षेर्गोत्रापत्यम् अश्वा० फञ् । प्राकृतायन तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4427,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकृतः, त्रि, (प्रक्रियते स्मेति । प्र + कृ + क्त ।) प्रक- रणप्राप्तः । यथा । प्रकृतमनुसरामः । प्रकर्षेण कृतः । अविकृतः । प्रपूर्व्वककृधातोः कर्म्मणि क्तप्रत्ययः ॥ (प्रक्रान्तः । यथा, माघे । ११ । ४२ । “प्रकृतजपविधीनामास्यमुद्रश्मिदन्त- म्मुहुरपि हितमौष्ठ्यैरक्षरैर्लक्ष्यमन्यैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-242-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें