🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:16:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रकृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रकृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रकृत

अर्थ: निशष्पन्न, पूरा किया हुआ

व्युत्पत्ति: प्र+कृ+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रकृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + कृ + क्त
  4. कृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + कृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रकृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रकृतःप्रकृतौप्रकृताः
द्वितीयाप्रकृतम्प्रकृतौप्रकृतान्
तृतीयाप्रकृतेनप्रकृताभ्याम्प्रकृतैः
चतुर्थीप्रकृतायप्रकृताभ्याम्प्रकृतेभ्यः
पञ्चमीप्रकृतात् / प्रकृताद्प्रकृताभ्याम्प्रकृतेभ्यः
षष्ठीप्रकृतस्यप्रकृतयोःप्रकृतानाम्
सप्तमीप्रकृतेप्रकृतयोःप्रकृतेषु
सम्बोधनहे प्रकृतहे प्रकृतौहे प्रकृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रकृत
प्रकृत
prakṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनुबन्ध (3.3.106) दोष · मुख्य · बालक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रकृत १ वि॰ [सं॰]
१. जो विशेष रूप से किया गया हो । आरब्ध ।
२. वास्तविक । यथार्थ । असली । सच्चा । ३ जो बनाया गया हो । पूरा किया हुआ । रचा हुआ ।
४. जिसमें किसी प्रकार का विकार न हुआ हो । विकाररहित । अविकृत ।
५. प्रकरणप्राप्त । प्रसंगप्राप्त (को॰) ।
६. अपेक्षित । आकां- क्षित । इच्छित (को॰) ।
७. स्वभाववाला । प्रकृतिवान् ।
८. नियुक्त (को॰) ।
प्रकृत २ संज्ञा पुं॰ श्लेष अलंकार का एक भेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚कृत mfn. made, done, produced, accomplished, prepared, RV. &c. &c.
appointed, charged, KātyŚr.
(ifc.) made or consisting of (तत्-प्˚), Pāṇ. v, 4, 21
commenced, begun or one who has c˚ or b˚, iii, 4, 71
put forward, mentioned, under discussion or in question, KātyŚr.; Kathās.; Sāh.
(in rhet.) = उप-मेय, Kpr.
wished, expected, W.
genuine, real, MW.
प्र-˚कृत m. N. of a man g. अश्वादि
प्र-˚कृत n. something begun, L.
original subject, present case, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (653,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रकृत p. p. 1 Accomplished, completed. --2 Commenced, begun. --3 Appointed, charged. --4 Genuine, real. --5 Forming the subject of discussion, that which is under consideration, the subject in hand (often used in works on Alaṃkāra for उपमेय); संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् K. P. 10. --6 Important, interesting. --7 Wished, expected. --8 Original. --तं The original subject, the matter or subject in hand; यातु किमनेन प्रकृतमेव अनुसरामः ‘come to the point.’ --Comp. --अर्थ a. {1} having the original sense. {2} true, real. --(र्थः) the original sense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0725-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकृत त्रि० प्र + कृ--क्त । १ अधिकृते २ आरब्धे ३ प्रकरणप्राप्ते च । ४ ऋषिभेदे पु० । प्रकृतस्यर्षेर्गोत्रापत्यम् अश्वा० फञ् । प्राकृतायन तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4427,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकृतः, त्रि, (प्रक्रियते स्मेति । प्र + कृ + क्त ।) प्रक- रणप्राप्तः । यथा । प्रकृतमनुसरामः । प्रकर्षेण कृतः । अविकृतः । प्रपूर्व्वककृधातोः कर्म्मणि क्तप्रत्ययः ॥ (प्रक्रान्तः । यथा, माघे । ११ । ४२ । “प्रकृतजपविधीनामास्यमुद्रश्मिदन्त- म्मुहुरपि हितमौष्ठ्यैरक्षरैर्लक्ष्यमन्यैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-242-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रकृतप्रकृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + कृ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रकृत 📚 ➤ निशष्पन्न, पूरा किया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रकृत 📚जो विशेष रूप से किया गया हो । आरब्ध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रकृत
अनुबन्ध (३.३.१०६) — दोष, मुख्य, बालक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रकृत: प्र+कृ+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬