🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:12:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिशिर
śiśira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठण्डी वस्तु के अर्थ में (1.3.21) सुषीम · जड · तुषार · शीतल · शीत · हिम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिशिर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋतु जो माघ और फाल्गुन मास में होती है । उ॰—गोपी गाइ ग्वाल गोसुत वै मलिन वदन कृस गात । परम दीन जनु शिशिर हिमी हत अंबुज गत बिन पात ।—सूर (शब्द॰) ।
२. जाड़ा शीतकाल ।
३. हिम ।
४. विष्णु ।
५. एक प्रकार का अस्त्र ।
६. सूर्य का एक नाम ।
७. लाल चंदन ।
८. प्लक्ष द्वीप का एक वर्ष (को॰) ।
शिशिर २ वि॰ शीलतल । ठंडा । विशेष—इस अर्थ में इस शब्द का प्रयोग यौगिक शब्दों के बनाने में उनके आरंभ में होता है । जैसे—शिशिरकर ।
२. शिशर संबंधी । शिशिर का (को॰) ।
३. जो ठंढक पहुँचावे । गर्मी हटाने या दूर करनेवाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिशिर mf(आ)n. (prob. connected with √ श्यै, शीत &c.) cool, chilly, cold, frigid, freezing, R.; VarBṛS. &c.
शिशिर m. n. cold, coolness, hoarfrost, dew, MBh.; Kāv. &c.
शिशिर m. the cool or dewy season (comprising two months, Māgha and Phālguna, or from about the middle of January to that of March; cf. ऋतु), AV. &c. &c.
N. of the seventh month of the year (accord. to one reckoning)
of a mountain, R.; Hariv.; Pur.
of a son of Dhara and Manoharā, MBh.; Hariv.
of a son of Medhātithi, MārkP.
of a teacher (a pupil or descendant of Śākalya Vedamitra), Cat.
शिशिर n. the root of Andropogon Muricatus, L.
a partic. mythical weapon, R.; Hariv.
N. of a Varṣa in Plakṣa-dvīpa, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिशिर a. [शश्-किरच् नि. Uṇ. 1. 53] Cool, cold, chill, frigid; कुरु यदुनंदनचदनशिशिरतरेण करेण [] पयोधरे Gīt. 12; R. 14. 3, 16. 49. --रः, --रं 1 Dew, hoar-frost; पझानां शिशिराद्भयं; जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपां Me. 83. --2 The cold season (comprising the two months Māgha and Phālguna); कंठेषु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं Ś. 6. 3, Pt. 1. 128 --3 Coldness, frigidity. --Comp. --अंशुः, --करः, --किरणः, --दीधितिः, --रश्मिः the moon; बुव इव शिशिरांशोः V. 5. 21; शिशिरकिरणकांतं वासरातेऽभिसार्य Śi. 11. 21; शिशिरदीधितिना रजन्यः Rs. 3. 2. --अत्ययः, --अपगमः ‘the close of the cold season’, the spring season; स्वहस्तलूनः शिशिरात्ययस्य (पुष्पच्चियः) Ku. 3. 61; उपहित शिशिरापगमश्रिया R. 9. 31. --कालः, --समयः the cold season. --घ्नः an epithet of Agni.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिशिर न० शश--किरच् नि० । १ हिमे माघफाल्गुनमास- द्वयात्मके २ ऋतुभेदे अमरः । तत्र ऋतौ वर्ण्यादिवस्तूनि “करीषः धूमः कुन्दः पद्मदाहः शिशिरोत्कर्षः” कविक० ल० ३ शीतले स्पर्शे च न० ३ तद्वति त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5120,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिशिरः, पुं, (शशति इतस्ततो गच्छतीति । शश + किरच् प्रत्ययेन साधुः ।) हिमः । इति मेदिनी ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११० । “शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्व्वरीकरः ॥”)
शिशिरः, पुं, क्ली, (शशति गच्छति वृक्षादिशोभा यस्मात् । शश + “अजिरशिशिरशिथिलेति ।” उणा ०१ । ५४ । इति किरच्प्रत्ययेन साधुः ।) ऋतुविशेषः । इत्यमरः ॥ स तु माघफाल्गुन- मासद्वयात्मकः । तत्पर्य्यायः । कम्पनः २ शीतः ३ हिमकूटः ४ कोटनः ५ । कचित् पुस्तके कोटनस्थाने कोडव इति पाठः । इति राज- निर्घण्टः ॥ तत्कालीनजलगुणा जलशब्द द्रष्टव्याः ॥ * ॥ तत्र जातफलम् ॥ “मिष्टान्नभोगी मधुरप्रणादी कलत्रपृत्त्रादियुतः क्षुधार्त्तः । क्रोधी सुधीश्चारुकलेवरश्च यस्य प्रसूतिः शिशिराभिधाने ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ तत्र वर्णनीयानि । करीयधूपः कुन्दः पद्मनाहः शिशिरोत्कर्षश्च । इति कविकल्पलता ॥ * ॥ अस्य गुणाः ! “शिशिरं शीतलं वृष्यं शीतं वातप्रकोपणम् ।” इति राजवल्लभः ॥ [] अपि च । “शिशिरः शीतलोऽतीवरूक्षो वाताग्नि- वर्द्धनः ।” इति भावप्रकाशः ॥
शिशिरः, त्रि, (शश प्लुतगतौ + किरच्प्रत्ययेन साधुः ।) शीतगुणयुक्तः । यथाह अमरः । “शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः । तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्य- लिङ्गकाः ॥” (यथा, रघुः । १४ । ३ । “आनन्दजः शोकजमश्रु वाष्प- स्तयोरशीतं शिशिरो बिभेद ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-107-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिशिर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें