🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:17:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शिशिर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शिशिर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शिशिर

अर्थ: ठंडा, शीतल, सर्द जमा हुआ

संस्कृत: माघफाल्गुनाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः · पर्याय: सुषीम, जड, तुषार, शीतल, शीत

व्युत्पत्ति: शश् + किरच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शिशिर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शिशिर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शिशिर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिशिरःशिशिरौशिशिराः
द्वितीयाशिशिरम्शिशिरौशिशिरान्
तृतीयाशिशिरेणशिशिराभ्याम्शिशिरैः
चतुर्थीशिशिरायशिशिराभ्याम्शिशिरेभ्यः
पञ्चमीशिशिरात् / शिशिराद्शिशिराभ्याम्शिशिरेभ्यः
षष्ठीशिशिरस्यशिशिरयोःशिशिराणाम्
सप्तमीशिशिरेशिशिरयोःशिशिरेषु
सम्बोधनहे शिशिरहे शिशिरौहे शिशिराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शिशिर
शिशिर
śiśira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठण्डी वस्तु के अर्थ में (1.3.21) सुषीम · जड · तुषार · शीतल · शीत · हिम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिशिर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋतु जो माघ और फाल्गुन मास में होती है । उ॰—गोपी गाइ ग्वाल गोसुत वै मलिन वदन कृस गात । परम दीन जनु शिशिर हिमी हत अंबुज गत बिन पात ।—सूर (शब्द॰) ।
२. जाड़ा शीतकाल ।
३. हिम ।
४. विष्णु ।
५. एक प्रकार का अस्त्र ।
६. सूर्य का एक नाम ।
७. लाल चंदन ।
८. प्लक्ष द्वीप का एक वर्ष (को॰) ।
शिशिर २ वि॰ शीलतल । ठंडा । विशेष—इस अर्थ में इस शब्द का प्रयोग यौगिक शब्दों के बनाने में उनके आरंभ में होता है । जैसे—शिशिरकर ।
२. शिशर संबंधी । शिशिर का (को॰) ।
३. जो ठंढक पहुँचावे । गर्मी हटाने या दूर करनेवाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिशिर mf(आ)n. (prob. connected with √ श्यै, शीत &c.) cool, chilly, cold, frigid, freezing, R.; VarBṛS. &c.
शिशिर m. n. cold, coolness, hoarfrost, dew, MBh.; Kāv. &c.
शिशिर m. the cool or dewy season (comprising two months, Māgha and Phālguna, or from about the middle of January to that of March; cf. ऋतु), AV. &c. &c.
N. of the seventh month of the year (accord. to one reckoning)
of a mountain, R.; Hariv.; Pur.
of a son of Dhara and Manoharā, MBh.; Hariv.
of a son of Medhātithi, MārkP.
of a teacher (a pupil or descendant of Śākalya Vedamitra), Cat.
शिशिर n. the root of Andropogon Muricatus, L.
a partic. mythical weapon, R.; Hariv.
N. of a Varṣa in Plakṣa-dvīpa, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिशिर a. [शश्-किरच् नि. Uṇ. 1. 53] Cool, cold, chill, frigid; कुरु यदुनंदनचदनशिशिरतरेण करेण [] पयोधरे Gīt. 12; R. 14. 3, 16. 49. --रः, --रं 1 Dew, hoar-frost; पझानां शिशिराद्भयं; जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपां Me. 83. --2 The cold season (comprising the two months Māgha and Phālguna); कंठेषु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं Ś. 6. 3, Pt. 1. 128 --3 Coldness, frigidity. --Comp. --अंशुः, --करः, --किरणः, --दीधितिः, --रश्मिः the moon; बुव इव शिशिरांशोः V. 5. 21; शिशिरकिरणकांतं वासरातेऽभिसार्य Śi. 11. 21; शिशिरदीधितिना रजन्यः Rs. 3. 2. --अत्ययः, --अपगमः ‘the close of the cold season’, the spring season; स्वहस्तलूनः शिशिरात्ययस्य (पुष्पच्चियः) Ku. 3. 61; उपहित शिशिरापगमश्रिया R. 9. 31. --कालः, --समयः the cold season. --घ्नः an epithet of Agni.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिशिर न० शश--किरच् नि० । १ हिमे माघफाल्गुनमास- द्वयात्मके २ ऋतुभेदे अमरः । तत्र ऋतौ वर्ण्यादिवस्तूनि “करीषः धूमः कुन्दः पद्मदाहः शिशिरोत्कर्षः” कविक० ल० ३ शीतले स्पर्शे च न० ३ तद्वति त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5120,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिशिरः, पुं, (शशति इतस्ततो गच्छतीति । शश + किरच् प्रत्ययेन साधुः ।) हिमः । इति मेदिनी ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११० । “शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्व्वरीकरः ॥”)
शिशिरः, पुं, क्ली, (शशति गच्छति वृक्षादिशोभा यस्मात् । शश + “अजिरशिशिरशिथिलेति ।” उणा ०१ । ५४ । इति किरच्प्रत्ययेन साधुः ।) ऋतुविशेषः । इत्यमरः ॥ स तु माघफाल्गुन- मासद्वयात्मकः । तत्पर्य्यायः । कम्पनः २ शीतः ३ हिमकूटः ४ कोटनः ५ । कचित् पुस्तके कोटनस्थाने कोडव इति पाठः । इति राज- निर्घण्टः ॥ तत्कालीनजलगुणा जलशब्द द्रष्टव्याः ॥ * ॥ तत्र जातफलम् ॥ “मिष्टान्नभोगी मधुरप्रणादी कलत्रपृत्त्रादियुतः क्षुधार्त्तः । क्रोधी सुधीश्चारुकलेवरश्च यस्य प्रसूतिः शिशिराभिधाने ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ तत्र वर्णनीयानि । करीयधूपः कुन्दः पद्मनाहः शिशिरोत्कर्षश्च । इति कविकल्पलता ॥ * ॥ अस्य गुणाः ! “शिशिरं शीतलं वृष्यं शीतं वातप्रकोपणम् ।” इति राजवल्लभः ॥ [] अपि च । “शिशिरः शीतलोऽतीवरूक्षो वाताग्नि- वर्द्धनः ।” इति भावप्रकाशः ॥
शिशिरः, त्रि, (शश प्लुतगतौ + किरच्प्रत्ययेन साधुः ।) शीतगुणयुक्तः । यथाह अमरः । “शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः । तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्य- लिङ्गकाः ॥” (यथा, रघुः । १४ । ३ । “आनन्दजः शोकजमश्रु वाष्प- स्तयोरशीतं शिशिरो बिभेद ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-107-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिशिर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शिशिरशिशिर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शिशिर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शिशिर 📚 ➤ ठंडा, शीतल, सर्द जमा हुआ
संस्कृत: माघफाल्गुनाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः · पर्याय: सुषीम, जड, तुषार, शीतल, शीत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शिशिर 📚एक ऋतु जो माघ और फाल्गुन मास में होती है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शिशिर
ठण्डी वस्तु के अर्थ में (१.३.२१) — सुषीम, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम
कार्तिक के (१.४.१९) — बाहुल, ऊर्ज, कार्तिकिक, हेमन्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • शिशिर = शि + शिर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें