🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:45:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नलिका
nalikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नलिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नल के आकार की कोई वस्तु । चोंगा । नली ।
२. मूँगे के आकार का एक प्रकार का गंधद्रव्य । विशेष—वैद्यक में यह तीता, कडुवा तीक्ष्ण, मधुर और कृमि, वात, अर्श और शूल रोग का नाशक और मलशोधक माना गया है । पर्या॰—विद्रुमलतिका । कपोलचरणा । नलिनी । रक्तदला । नर्तक । नटी । प्रवाली ।
३. प्राचीन काल का एक अस्त्र । विशेष—इसके विषय में कुछ लोगों का अनुमान है कि यह आजकल की बंदूक के समान होता था और इसके द्वारा लोहे की बहुत छोटी छोटी गोलियाँ या तीर छोडे़ जाते थे । इसका उल्लेख रामायण और महाभारत के अतिरिक्त वेदों तक में पाया जाता है । शुक्रनीति में इसका अच्छा वर्णन हैं । इसे नालक और नाल भी कहते थे ।
४. तरकश जिसमें तीर रखते हैं ।
५. करेमू का साग ।
६. पुदिना ।
७. वैद्यक में एक प्रकार का प्राचीन यंत्र जिसकी सहायता से जलोदर के रोगी के पेट से पानी निकाला जाता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नलिका f. a tube or tubular organ of the body (= नाडी), L.
a quiver, Naiṣ.
Dolichos Lablab, Var.
Polianthes Tuberosa or Daemia Extensa, L.
a kind of fragrant substance, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नलिका स्त्री नलः तद्रूपाकारोऽस्त्यस्याः ठन् । १ नाड्यां (नली) इति ख्याते सुगन्धिद्रव्यभेदे उत्तरपथप्रसिद्धे (पँठारी) प्रसिद्धे प्रबालाकृतौ २ वृक्षभेदे च “नलिका विद्रुमलता- कपोतचरणा नटी । धमन्यङ्गतकेशी च निर्मध्या शुषिरा नली । नलिका शीतला लघ्वी चक्षुष्या कफ- पित्तहृत् । कृच्छ्राश्मरीवाततृष्णास्रकुष्ठकण्डुज्वरापहा” भावप्र० । “काशाः कुशा वा नलिका नलो वा” वृ० सं० ५४ अ० । दकार्गलशब्दे दृश्यम् । तन्तवायानां वयनसाधने ३ द्रव्यभेदे (नली) ४ तदाकारे अस्त्रे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3984,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नलिका, स्त्री, (नल इव आकारोऽस्त्यस्या इति । नल + ठन् ।) नाडी । नली इति ख्यातः । सा च उत्तरापथे प्रसिद्धा सुगन्धा प्रवाला- कृतिः प्रवालीति क्वचित् प्रसिद्धा । पँठारी इति क्वचित् प्रसिद्धा । तत्पर्य्यायः । विद्रुम- लतिका २ कपोतषाणा ३ नलिनी ४ निर्म्मथ्या ५ शुषिरा ६ आध्मानी ७ स्तुत्या ८ रक्तदला ९ नर्त्तकी १० नटी ११ । अस्या गुणाः । तिक्त- त्वम् । कटुत्वम् । तीक्ष्णत्वम् । मधुरत्वम् । कृमिवातोदरार्त्त्यर्शःशूलनाशित्वम् । मलशोध- नत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ तन्नामगुणाः । “नलिका विद्रुमलता कपोतचरणा नटी । धमन्यञ्जनकेशी च निर्म्मध्या शुषिरा नली ॥ नलिका शीतला लघ्वी चक्षुष्या कफपित्तहृत् । कृच्छ्राश्मवाततृष्णास्रकुष्ठकण्डुज्वरापहा ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (अस्त्रविशेषः । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४३७ । “मधुमथनवदनविनिहितवंशीसुषिरानुसारिणो रागाः । हन्त हरन्ति मनो मम नलिकाविशिखाः स्मर- स्येव ॥” इयं हि आकृतिक्रियादिना आधुनिकनला- स्त्रस्य ‘वन्दुक’ इति ख्यातस्य सादृश्यं गच्छति । यथा, वैशम्पायनोक्तधनुर्व्वेदे । “नलिका ऋजुदेहा स्यात्तन्वङ्गी मध्यरन्ध्रिका । मर्म्मच्छेदकरी नीला -- ॥” “ग्रहणं ध्मापनञ्चैव स्यूतञ्चेति गतित्रयम् । तामाश्रितं विदित्वा तु जेतासन्नान् रिपून् युधि ॥” अस्या विशेषविवरणन्तु नालिकशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ कल्पितजलनिर्गमपथः । यथा, यन्त्रविधि- शतके १ अध्याये । “वेदाङ्गुलं मस्तकोर्द्धं कार्य्यं तोयस्य धारणे । समर्थां तत्र नलिकां कुर्य्यात्तोयविमोचनीम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-836-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नलिका" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें