🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:14:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुंबुरु
tuṃburu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुंबुरु संज्ञा पुं॰ [सं॰ तुम्बुरु]
१. धनिया ।
२. एक प्रकार के पौधे का बीज जो धनिया के आकार का पर कुछ कुछ फटा हुआ होता है । विशेष—इसमें बड़ी झाल होती है । मुँह में रखने से एक प्रकार की चुनचुनाहट होती है और लार गिरती है । दाँत के दर्द में इस बीज को लोग दाँत के नीचे दबाते हैं । वैद्यक में यह गरम, कड़ुवा, चरपरा, अग्निदीपक तथा कफ, वात, शूल आदि को दूर करनेवाला माना जाता है । इसे बंगाल में नैपाली धनिया कहते हैं । एक गंधर्व जो चैत के महीने में सूर्य के रथ पर रहते हैं । विशेष—ये विष्णु के एक प्रिय पार्श्वचर और संगीत विद्या में अति निपुण हैं ।
४. एक जिन उपासक का नाम ।
५. तानपूरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुम्बुरु m. N. of a pupil of Kalāpin, Pāṇ. iv, 3, 104, Kāś. (Kār.)
of a Gandharva, MBh. &c. (‘attendant of the 5th Arhat of the present Avasarpiṇī’, Jain.)
तुम्बुरु n. coriander or the fruit of Diospyros embryopteris (also ˚री and तुबरी, L.), Suśr. iv; vi, 42, 67 and (metrically ˚रू) 118; Pāṇ. vi, 1, 143, Kāś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुंब(बु)रुः N. of a Gandharva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुम्बुरु पु० १ गन्धर्वभेदे जटा० । २ अर्हदुपासकभेदे हेम० । “गन्धर्वैः सहितः श्रीमान् प्रागायत च तुम्बुरुः” भा० आ० १२३ अ० । ३ वृक्षभेदे । “तुम्बुरुः सौरभः सौरोवनजः सानुजोऽन्धकः । तुम्बरु प्रथितं तिक्तं कटु पाकेऽपि तत् कटु । रूक्षोष्णं दीपनं तीक्ष्णं रुच्यं लथु विदाहि च । वातश्लेष्माक्षिकर्णोष्ठशिरोरुक्गुरुताकृप्तिन् । कुष्ठशूला रुचिश्वासप्लीहकृच्छ्राणि नाशयेत्” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3325,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुम्बुरु, क्ली, कुस्तुम्वुरु । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, वैद्यके । “तुम्बुरुभृङ्गषष्ठ्याह्वकन्दकं कटुरोहिणी ॥” अस्य तैलगुणाः । “तुम्बुरुत्थं करञ्जोत्थं ज्योतिष्मत्युद्भवन्तथा । अर्शकुष्ठकृमिश्लेष्मशुक्रमेदोऽनिलापहम् ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने नवमे ऽध्याये ॥)
तुम्बुरुः, पुं क्ली, गन्धर्व्वविशेषः । स्वर्गगायकः । इति जटाधरः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १२३ । १५ । “गन्धर्व्वैः सहितः श्रीमान् प्रागायत च तुम्बुरुः ॥” तपस्विविशेषः । यथा, हरिवंशे । १२६ । ९ । “अर्च्चिष्मांस्तुम्बु रुश्चैव भारिश्च वदतां वरः । नेतारो देवदेवानामेते हि तपसान्विताः ॥”) अहदुपासकविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ फलवृक्ष- विशेषः । तत्फलन्तु त्याप्तमुखं मरीचवत् । तत् पर्य्यायः । शूलघ्नः २ । इति रत्नमाला ॥ सौरजः ३ सौरः ४ वनजः ५ सानुजः ६ द्बिजः ७ तीक्ष्णकल्कः ८ तीक्ष्णफलः ९ तीक्ष्णपत्रः १० महामुनिः ११ स्फुटलः १२ सुगन्धिः १३ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । कफवातशूलगुल्मोदराध्मानक्रिमि- नाशित्वम् । वह्निदीपनत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ तद्वृक्षपर्य्यायास्तत्फलगुणाश्च । “तुम्बुरुः सौरभः सौरो वनजः सानुजोऽन्धकः । तुम्बु रु प्रथितं तिक्तं कटुपाके हि तत् कटु ॥ रूक्षोष्णं दीपनं तीक्ष्णं रुच्यं लघु विदाहि च । वातश्लेष्माक्षिकर्णौष्ठशिरोरुग्गुरुताकृमीन् ॥ कुष्ठशूलारुत्तिश्वासप्लीहकृच्छ्राणि नाशयेत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-633-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "तुंबुरु" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें