🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सत्त्व
sattva
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्त्व, रज और तम (1.4.31) रज · तम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत्—त्व See below.
सत्-त्व n. (ifc. f(आ). ) being, existence, entity, reality (ईश्वर-स्˚, ‘the existence of a Supreme Being’), TS. &c. &c.
true essence, nature, disposition of mind, character, PañcavBr.; MBh. &c.
spiritual essence, spirit, mind, MuṇḍUp.; Yājñ.; MBh.; BhP.
vital breath, life, consciousness, strength of character, strength, firmness, energy, resolution, courage, self-command, good sense, wisdom, magnanimity, MBh.; R. &c.
the quality of purity or goodness (regarded in the Sāṃkhya phil. as the highest of the three Guṇas [q.v.] or constituents of Prakṛti because it renders a person true, honest, wise &c., and a thing pure, clean &c.), MaitrUp.; Mn.; Yājñ. &c., MBh.; R.
material or elementary substance, entity, matter, a thing, Nir.; Prāt.
a substantive, noun, W.
सत्-त्व m. n. a living or sentient being, creature, animal, Mn.; MBh. &c.
सत्-त्व m. embryo, fetus, rudiment of life (see -लक्षणा)
a ghost, demon, goblin, monster, R.; VarBṛS.; Kathās.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
सत्-त्व See p. 1135, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत्त्वं [सतो भावः] (Said to be m. also in the first ten senses) 1 Being, existence, entity. --2 Nature, essence --3 Natural character, inborn disposition. --4 Life, spirit, breath, vitality, principle of vitality; Ś. 2. 9. --5 Consciousness, mind, sense. --6 An embryo. --7 Substance, thing, wealth. --8 An elementary substance, such as earth, air, fire &c. --9 A living or sentient being, animal, beast; वन्यान् विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् R. 2. 8; 15. 15; किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि Ś. 7; Māl. 9. --10 An evil spirit, a demon, ghost. --11 Goodness, virtue, excellence. --12 Truth, reality, certainty. --13 Strongth, energy, courage, vigour, power, inherent power, the stuff of which a person is made; क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे Subhāṣ.; R. 5. 31; Mu. 3. 22. --14 Wisdom, good sense. --15 The quality of goodness or purity regarded as the highest of the three Guṇas q. v.; (it is said to predominate most in gods and heavenly beings). --16 A natural property or quality, characteristic. --17 A noun, substantive. --Comp. --अनुरूप a. {1} according to one's inborn disposition or inherent character; Bh. 2. 30. {2} according to one's means or wealth; R. 7. 32 (Malli.'s interpretation does not appear to suit the context). --उत्साहः {1} natural energy. {2} energy and courage. --उद्रेकः {1} excess of the quality of goodness. {2} pre-eminence in strength or courage. --लक्षणं signs of pregnancy; Ś {5} --विप्लवः loss of consciousness. --विहित {1} caused by nature. {2} caused by goodness. {3} [] virtuous, upright. --संशुद्धिः f. purity or uprightness of nature. --संपन्न a. endowed with goodness, virtuous. {2} equable, even-minded. --संप्लवः {1} loss of strength or vigour. {2} universal destruction. --सारः {1} essence of strength {2} a very powerful person. --स्थ a. {1} being in the nature of things. {2} inherent in animals. {3} animate. {4} characterized by goodness, good, excellent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1084-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्त्व न० सतोभावः त्व । १ सांख्यसिद्धे प्रकाशादिसाधने प्रकृत्यवयवे पदार्थे प्रकृतिशब्दे दृश्यम् “सत्त्वं लघु प्रका- शकमष्टम्” सां० का० । अयं द्वितकारः पृषो० एकतकारः । २ द्रव्ये ३ प्राणेषु ४ व्यवसाये ५ बले ६ स्वभावे ७ पिशाचादौ शब्दच० ८ चित्ते मेदि० “सत्त्वे तप्यमाने तत्संक्रान्तः पुरुषोऽपि तप्यत इव” पात० भा० । ९ रसे १० आयुषि १ १ धने । १२ आत्मनि च शब्दच० १३ सत्तारूपे १४ जा- तिभेदे १४ विद्यमानतायाञ्च द्वितकारः । १५ जन्तुषु पु० न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5206,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्त्वं, क्ली, (सतो भावः । सत् + त्व ।) प्रकृते- र्गुणविशेषः । अत्र सत्त्वं प्रकाशकज्ञानं सुख- हेतुः । सतो भावः सत्त्वम् । त्वतौ भावे इति त्वं निपातनात्तलोप इति केचित् । सत्त्वं हितकार मिति बहवः । इत्यमरभरतौ ॥ * ॥ (यथा, मनुः । १२ । २४ । “सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रीन् विद्यादात्मनो गुणान् । र्यैर्व्याप्येमान् स्थितो भावान् महान् सर्व्वान- शेषतः ॥”) महाभारतमते सुखजनकगुणः । तस्य धर्म्माः । प्रसादः १ हर्षः २ प्रीतिः ३ असन्देहः ४ धृतिः ५ स्मृतिः ६ । इति मोक्षधर्म्मः ॥ द्रव्यम् । असुः । (यथा, रामायणे । २ । ६० । १ । “ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः । धरण्यां गतसत्त्वेव कौशल्या सूतमब्रवीत् ॥)” व्यवसायः ! इत्यमरः ॥ पिशाचादिः । (यथा, रामायणे । २ । ३३ । १० । “अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते । न हि राजा प्रियं पुत्त्रं विवासयितुमर्हति ॥”) बलम् । (यथा, रघुः । ४ । ७२ । “शशंस तुल्यसत्त्वानां सैन्यघोषेऽप्यसम्भ्रमम् । गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्त्यावलो- कितम् ॥”) स्वभावः । (यथा, किराते । १२ । ३९ । “सत्त्वविहितमतुलम्भुजयो- र्बलमस्य पश्यत मृधेऽधिकुप्यतः ॥”) [] आत्मा । चित्तम् । इति मेदिनी ॥ रसः । आयुः । इति धरणिः ॥ कुबेरः । इति हेमचन्द्रः ॥ धनम् । आत्मता । इति शब्दरत्नावली ॥
सत्त्वः, पुं, क्ली, (सत्त्वमस्त्यस्येति । अर्शआदि- त्वादच् ।) जन्तुः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । २ । ८ । “रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोः वन्यान् विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-224-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें