🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रज
raja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मासिक धर्म (2.6.21) पुष्प · आर्तव
सत्त्व, रज और तम (1.4.31) सत्त्व · तम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रज संज्ञा पुं॰ [सं॰ रजस्]
१. वह रक्त जो स्त्रियों और स्तनपायी जाति के मादा प्राणियों के योनिमार्ग से प्रतिमास निकलत ा है और प्रायः तीन या चार दिनों तक बराबर निकलता रहता है । आर्तव । कुसुम । ऋतु । विशेष—रज युवावस्था का सूचक होता है और गरम देशों में स्त्रियों के बारहवें या तेरहवें वर्ष ठंढे देशों में सोलहवें या अठारहवें वर्ष निकलने लगता है और प्रायः पचास या पचपन वर्ष की अवस्था तक निकलता रहता है । जब स्त्री गर्भ धारण कर लेती है, तब रज निकलता बंद हो जाता है; और प्रसव के उपरांत फिर निकलने लगता है । हमारे यहा शास्त्रों में कहा है कि जबतक स्त्री रजस्वला न होने लगे, तबतक उसे कोई धार्मिक कृत्य करने का अधिकार नहीं होता; और जिन दिनों स्त्री को रजस्राव होता हो, उन दिनों वह अपवित्र या अशुचि समझी जाती है । रजस्राव हो चुकने पर जव स्त्री स्नान करती है, तब वह गर्भधारण के लिये विशेष उपयुक्त हो जाती है ।
२. सांख्य के अनुसार प्रकृति के तीन गुणों में से दूसरा गुण । विशेष—यह चंचल, प्रवृत्त करनेवाला; दुःखजनक और काम, क्रोध, लोभ आदि को उत्पन्न करनेवाला माना गया है । सत्व तथा तम दोनों गुणों को यही संचालित करता है और इसी के द्वारा मनुष्य में सब प्रकार की उत्तेजना या प्रेरणा उत्पन्न होती है । विशेष दे॰ गुण ।
३. आकाश ।
४. पाप ।
५. जल । पानी । उ॰—रज राजस, आकाश रज, रज युवती में होय । रज धूली, रज पाप, कहि रज जल निर्मल धोय ।—नंददास (शब्द॰) ।
६. प्राचीन समय का एक प्रकार का बाजा, जिसपर चमड़ा मढ़ा जाता था ।
७. जोता हुआ खेत ।
८. बादल ।
९. भाप ।
१०. फूलों का पराग । उ॰—हेमकमल रज मिलि पियराए ।—लक्ष्मणसिंह (शब्द॰) ।
११. आठ परमाणुओं का एक मान या तौल ।
१२. भुवन । लोक ।
१३. पुराणानुसार एक ऋषि का नाम जो वशिष्ठ के पुत्र माने जाते है ।
४. खेत पापडा़ ।
१५. स्कंद की एक सेना का नाम ।
रज २ संज्ञा स्त्री॰
१. धूल । गर्द । उ॰—(क) गमन चढ़ै रज पवन प्रसंगा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) अति शुभ वीथी रज परिहरे ।—केशव (शब्द॰) । (ग) रज राजस न छुवाइए नेह चीकने चित्त ।—बिहारी (शब्द॰) ।
२. रात ।
३. ज्योति । प्रकाश ।
रज ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रजत] चाँदी । उ॰—(क) पुनि ताम्र के हैं कोटि धर श्रुति कोटि रज के स्वच्छ हैं । तहँ पाँच कोटि परवान के गृह दारु के नव लच्छ हैं ।—विश्राम (शब्द॰) । (ख) भाजन मणि हाटक रज केरे । अति विचित्र बहु भाँति घनेरे ।— विश्राम (शब्द॰) ।
रज ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रजक] रजक । धोबी । उ॰—(क) शिवनिंदक मतिमंद प्रजा रज निज नय नगर बसाई ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) मारग में एक रज संहारयो सबहि बसन हरि लीन्हें ।— सूर (शब्द॰) ।
रज ५ संज्ञा पुं॰ [फा़॰ रज़] अंगूर [को॰] ।
रज ६ वि॰ [फा़॰ रज़] रँगनेवाला [को॰] ।
रज पु ७ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ रजस्] शूरता । वीरता । रजपूती । उ॰—राजे भाणे राज छोडि राजपूत रौती छोड़ि राउत रनाई छोड़ि राना जू ।—गंग ग्रं॰, पृ॰ ९३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रज &c. See p. 863, col. 1.
1. रज m. (g. पचादि) = रजस्, dust (cf. नी-, वि-र्˚)
the pollen of flowers, Prasaṅgābh.
the menstrual excretion (also n.), L.
emotion, affection, L. : the quality of passion, Uṇ. iv, 216, Sch.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
of a king (son of Viraja), VP.
2. रज in comp. for रजस्.
रजः in comp. for रजस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (861,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रज न० रन्ज--क । १ स्त्रीकुसुमे शब्दर० । २ परागे ३ रेणौ ४ गुणभेदे च पु० जान्ते शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4789,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रजं, क्ली, (रञ्जयतीति । रञ्ज + अच् । निपा- तनात् सिद्धम् ।) स्त्रीकुसुमम् । इति शब्द- रत्नावली ॥
रजः, पुं, (रञ्जयतीति । रन्ज् + अच् । निपातना- न्नलोपः ।) परागः । (यथा, गो० रामायणे । ३ । ७९ । २९ । “पद्मपुष्परजोन्मिश्रो वृक्षान्तरविनिःसृतः । निश्वास इव सीताया वायुर्वाति मनोरमः ॥”) [] रेणुः । (“अर्थाः पादरजोपमाः ॥” इति उज्ज्वलदत्तः । ४ । २१६ ॥) गुणभेदः । आर्त्तवम् । इति जान्तवर्गे शब्दरत्नावली ॥ (स्कन्दस्य सेनाविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ७१ । “दण्डबाहुः सुबाहुश्च रजः कोकिलकस्तथा ॥” विरजपुत्त्रः । यथा, विष्णुपुराणे । २ । १ । ४० । “त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत्सुतः ॥” वशिष्ठपुत्त्रः ऋषिभेदः । यथा, विष्णुपुराणे । १ । १० । १३ । “ऊर्ज्जायान्तु वशिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः । रजो गात्रोर्द्ध्वबाहुश्च वसनश्चानघस्तथा ॥”)
रजः [स्] क्ली, (रज्यते रजतीति । रन्ज् + “भू- रञ्जिभ्यां कित् ।” उणा० ४ । २१६ । इत्यसुन् ।) स्त्रीणां मासि मासि योनिनिःसृतरक्तम् । तत्- पर्य्यायः । पुष्पम् २ आर्त्तवम् ३ । इत्यमरः । २ । ६ । २१ ॥ ऋतुः ४ कुसुमम् ५ रजम् ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनौ । ५ । १०८ । “रजसा स्त्री मनोदुष्टा सन्न्यासेन द्बिजोत्तमः ॥” अस्य लक्षणं यथा, -- “रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् । अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते ॥ रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्त्तते । तद्बर्षाद्बादशादूर्द्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम् ॥” “नारीणां रजसि चोपचीयमाने शनैः शनैः स्तनगर्भाशययोन्यभिवृद्धिर्भवति ।” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने १४ अध्यायः ॥ “मासि मासि रजःस्त्रीणां रसजं स्रवति त्र्यहम् । वत्सराद्द्वादशादूर्द्धं याति पञ्चाशतः क्षयम् ॥” इति वाभटे शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥) प्रकृतेर्गुणविशेषः । तत्तु रागद्वेषात्मकं दुःख- हेतुः । रजोऽदन्तः पुंलिङ्गोऽपि । यथा, -- “रजोऽयं रजसा सार्द्धं स्त्रीपुष्पगुणधूलिषु ।” इत्यमरदत्तः । इति भरतः ॥ महाभारतमते दुःखजनकगुणः । तस्य धर्म्मः कामः क्रोधः लोभः मानः दर्पश्च । इति मोक्ष- धर्म्मः ॥ “तृष्णा क्रोधोऽभिसंरम्भो राजसास्ते गुणाः स्मृताः ॥” अभिसंरम्भो द्बेषाभिनिवेशः । इत्याश्वमेधिक- पर्व्व ॥ अपि च । “काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् । २ अध्यायः ॥ अपि च । “सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥” “रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय ! कर्म्मसङ्गेन देहिनम् ॥” “सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्म्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । [] रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥” “लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्म्मणामसमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्ध भरतर्षभ ! ॥” “कर्म्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्म्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ ऊर्द्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मघ्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १४ अध्यायः ॥ “सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः । कालसञ्चोदितास्तेऽपि परिवर्त्तन्त आत्मनि ॥ प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याद्दाने तपसि यद्रतिः ॥ यदा कर्म्मसु कार्य्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृद्धिरिति जानीहि शौनक ॥ यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः । कर्म्मणाञ्चापि काम्यानां द्बापरं तद्रजस्तमः ॥ यदा सदानृतं तन्द्री निद्रा
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रज" आता है (19)
धूलि धूल । गर्द । रेणु । रजपराग वह रज या धूलि जो फूलों के बीच लंबे केसरों पर जमा रहती है । पुष्परज । व…तूस्त धूल । रेणु । रजपांशु धूलि । रजत्रिगुण सत्व, रज, और तम इन तीनों गुणोंस्त्रीपुष्प रज । आर्तवखाक धूल । रज । गर्दधूल मिट्टी, रेत आदि का महीन चूर । रेणु । रज । गर्द । मुहा॰—(कहीं) धूल उड़ा…मन्मथजल पु संज्ञा पुं॰ स्त्रीशुक । रजअत्रिगुण त्रिगुणातीत । सत्ब, रज, तम नामक तीमों गुणों से पृथक्अत्रैगुण्य सत्व, रज, तम, इन तीनों गुणों का अभाव । विरोष—सांख्य मतानुसार इस अवस्था…अणु द्वयणु क से सूक्ष्म, परमाणु से बड़ा कण जिसका बिना किसी विशेष यंत्र के …आर्तव ऋतु में उत्पन्न । मौसमी । सामयिकपरिणाम बदलने का भाव या कार्य । बदलना । एक रूप या अवस्था को छोड़कर दूसरे रूप य…रेणुका बालू । रेतनैर्गुण्य निर्गुणता । अच्छी सिफत का न होनागौणिक जिससे वाच्य का गुण प्रकाशित हो । गुणद्योतकमूलप्रकृति संसार की बीजशक्ति या वह आदिम सत्ता, संसार जिसका परिणाम या विकास है । आ…रंजी पु संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें