🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:56:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रेणुका
reṇukā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम (2.4.120) द्विजा · हरेणु · कौन्ती · कपिला · भस्मगन्धिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रेणुका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बालू । रेत ।
२. रज । धूल ।
३. पृथ्वी । (डिं॰) ।
४. संभालू के बीज ।
५. सह्याद्रि पर्वत का एक तीर्थ ।
६. परशुराम की माता का नाम । विशेष—रेणुका विदर्भराज की कन्या और जमदग्नि की पत्नी थी । एक बार ये गंगास्नान करने गई । वहा राजा चित्ररथ को स्त्रियों के साथ जलक्रीड़ा करते हुए देख रेणुका के मन में कुछ विकार पैदा हुआ । पर वह तुरंत घर लौट आई । जमदग्नि को उनके मनोविकार का पता लग गया, इससे वे बहुत क्रुद्ध हुए और अपने पुत्रों से उनका पध करने को कहा । और कोई पुत्र तो मातृहत्या करने को राजी न हुआ; परशुराम ने पिता की आज्ञा से माता का वध किया । जमदग्नि ने परशु- राम पर अत्यंत प्रसन्न होकर वर माँगने को कहा । परशुराम ने पहला वर यही माँगा कि माता फिर से जीवित हो जायँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेणुका f. See below
रेणुका f. a partic. drug or medicinal substance (said to be fragrant, but bitter and slightly pungent in taste, and of greyish colour; cf. रेणु), L.
N. of a Kārikā (composed by Hari-hara; cf. रेणु-कारिका), Cat.
of the wife of Jamad-agni and mother of Paraśu-rāma (she was the daughter of Reṇu and of king Prasena-jit), MBh.; Hariv.; Pur.
of a river, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (887,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेणुका 1 The wife of Jamadagni and mother of Paraśurāma; see जमदग्नि. --2 A kind of medicinal substance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेणुका स्त्री रेणुना कायति कै--क । मरिचाकृतौ १ सुगन्धि- द्रव्ये अमरः “रेणुका कटुका षाके तिक्तानुष्णा लघुः कटुः । पित्तला दीपनी मेध्या पाचनी गर्भपातिनी । बलासवातवैलव्य तृट्कण्डू विषदाहनुत् पावप्र० । २ जमदग्निपत्न्यां ३ परशराममातरि च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4812,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रेणुका" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें