🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:04:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कपिला
kapilā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद शीशम (2.4.63) भस्मगर्भा
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक (1.3.6) पुष्पदन्त · सार्वभौम · सुप्रतीक · उनकी · पिंगला · अनुपमा
रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम (2.4.120) द्विजा · हरेणु · रेणुका · कौन्ती · भस्मगन्धिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपिला १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰]
१. कपिला रंग की । भूरे रंग की । मटमैले रंग की ।
२. सफेद रंग की । जैसे,—कपिला गाय ।
३. जिसके शरीर में सफेद दाग हो । जिसके शरीर में सफेद फूल पडे़ हों । जैसे, कपिला कन्या (मनु) ।
४. सीधी सादी । भोली भाली ।
कपिला २ संज्ञा स्त्री॰
१. सफेद रंग की गाय । उ॰—जिमि कपिलहिं घालै हरहाई ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष—इस रंग की गाय बहुत अच्छी और सीधी समझी जाती है ।
२. एक प्रकार का जोंक ।
३. एक प्रकार का चींटी । माटा ।
४. पुंडरीक नामक दिग्गज की पत्नी ।
५. दक्ष प्रजापति क ी एक कन्या ।
६. रेणुका नाम की सुगंधित ओषधि ।
७. मध्य प्रदेश की एक नदी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिला (आ), f. a brown cow, Yājñ. i, 205; MBh. &c.
a fabulous cow celebrated in the Purāṇas, W.
a kind of leech, Suśr. i, 40, 20
a kind of ant, Suśr. ii, 296, 12
Dalbergia Sissoo, L.
Aloe Perfoliata, L.
a sort of perfume, L.
a kind of medicinal substance, L.
a kind of brass, L.
N. of a daughter of Dakṣa, MBh.
of a Kiṃnara woman, Kāraṇḍ.
of a river, MBh. iii, 14233; VP.
N. of the female of the elephant Puṇḍarīka (q.v.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिला, स्त्री, (कपिलो वर्णोऽस्त्यस्याः अर्श आद्यच् । टाप च ।) पुण्डरीकनामदिग्गजपत्नी । इत्यमरः । [] १ । ३ । ४ ॥ भस्मगर्भा शिंशपा । रेणुकानाम गन्धद्रव्यम् । इत्यमरः । २ । ६३--१२० ॥ (यथाह राजवल्लभः । “रेणुका राजपुत्त्री च नन्दिनी कपिला द्विजा । भस्मगन्धा पाण्डुपुत्त्री स्मृता कौन्ती हरेणुका” ॥ अस्या गुणादिकं रेणुकाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥) गो- विशेषः ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ सा तु स्वर्णवर्णा । इति पुराणम् ॥ (यथा, महाभरते ३ । ८४ । ८२ । “कपिला सहवत्सा वै पर्ब्बते विचरत्युत” ॥ दक्षकन्या । यथा, महाभारते १ । ६५ । १२ ॥ “क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः” ॥ कपिलवर्णयोगात् । अनुदात्तत्वाभावात् वर्णा- दिति न ङीप् ।) गृहकन्या । शिंशपा । राजरीतिः इति राजनिर्घण्टः ॥ नदीविशेषः । यथा, “कज्जला चलशैलात्तु पूर्व्वस्मिन् शुभ्रपर्ब्बतः । शच्या सह पुरा रेमे यत्र शक्रः सुरेश्वरः ॥ तत्पूर्व्वस्यां महादेवी नदी कपिलसंज्ञिता । तस्यां स्रात्वा नरो गङ्गास्नानजं फलमाप्नुयात्” ॥ इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥ (तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते ३ । ८३ । ४५ । “कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । तत्र स्नात्वार्च्चयित्वा च पितॄन् स्वान् दैबतान्यपि । कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः” ॥ कपिलानां पयस्विनीधेनूनाम् इत्यर्थः ॥ पिङ्गल- वर्णा । यथा, विष्णुपुराणे २ यांशे । ४ । ३१ । “कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक् पृथक्” ॥ कपिला कन्या नोपयन्तव्या यदुक्तं मनुना ३ । ८ । “नोद्वहेत्कपिलांकन्यां नाधिकाङ्गींन रोगिणीम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-024-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपिला" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें