🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:27:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कपिला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कपिला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कपिला

अर्थ: भूरे रंग का, आरक्त

संस्कृत: पुण्डरीकस्य हस्तिनी, शुक्लसारशिंशपा, हरेणुका · पर्याय: भस्मगर्भा

व्युत्पत्ति: कम्प्-इलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कपिला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कपिला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. कपिला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. कपिल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. कपिला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. कपिल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कपिला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकपिलाकपिलेकपिलाः
द्वितीयाकपिलाम्कपिलेकपिलाः
तृतीयाकपिलयाकपिलाभ्याम्कपिलाभिः
चतुर्थीकपिलायैकपिलाभ्याम्कपिलाभ्यः
पञ्चमीकपिलायाःकपिलाभ्याम्कपिलाभ्यः
षष्ठीकपिलायाःकपिलयोःकपिलानाम्
सप्तमीकपिलायाम्कपिलयोःकपिलासु
सम्बोधनहे कपिलेहे कपिलेहे कपिलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कपिला
कपिला
kapilā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद शीशम (2.4.63) भस्मगर्भा
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक (1.3.6) पुष्पदन्त · सार्वभौम · सुप्रतीक · उनकी · पिंगला · अनुपमा
रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम (2.4.120) द्विजा · हरेणु · रेणुका · कौन्ती · भस्मगन्धिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपिला १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰]
१. कपिला रंग की । भूरे रंग की । मटमैले रंग की ।
२. सफेद रंग की । जैसे,—कपिला गाय ।
३. जिसके शरीर में सफेद दाग हो । जिसके शरीर में सफेद फूल पडे़ हों । जैसे, कपिला कन्या (मनु) ।
४. सीधी सादी । भोली भाली ।
कपिला २ संज्ञा स्त्री॰
१. सफेद रंग की गाय । उ॰—जिमि कपिलहिं घालै हरहाई ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष—इस रंग की गाय बहुत अच्छी और सीधी समझी जाती है ।
२. एक प्रकार का जोंक ।
३. एक प्रकार का चींटी । माटा ।
४. पुंडरीक नामक दिग्गज की पत्नी ।
५. दक्ष प्रजापति क ी एक कन्या ।
६. रेणुका नाम की सुगंधित ओषधि ।
७. मध्य प्रदेश की एक नदी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपिला (आ), f. a brown cow, Yājñ. i, 205; MBh. &c.
a fabulous cow celebrated in the Purāṇas, W.
a kind of leech, Suśr. i, 40, 20
a kind of ant, Suśr. ii, 296, 12
Dalbergia Sissoo, L.
Aloe Perfoliata, L.
a sort of perfume, L.
a kind of medicinal substance, L.
a kind of brass, L.
N. of a daughter of Dakṣa, MBh.
of a Kiṃnara woman, Kāraṇḍ.
of a river, MBh. iii, 14233; VP.
N. of the female of the elephant Puṇḍarīka (q.v.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपिला, स्त्री, (कपिलो वर्णोऽस्त्यस्याः अर्श आद्यच् । टाप च ।) पुण्डरीकनामदिग्गजपत्नी । इत्यमरः । [] १ । ३ । ४ ॥ भस्मगर्भा शिंशपा । रेणुकानाम गन्धद्रव्यम् । इत्यमरः । २ । ६३--१२० ॥ (यथाह राजवल्लभः । “रेणुका राजपुत्त्री च नन्दिनी कपिला द्विजा । भस्मगन्धा पाण्डुपुत्त्री स्मृता कौन्ती हरेणुका” ॥ अस्या गुणादिकं रेणुकाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥) गो- विशेषः ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ सा तु स्वर्णवर्णा । इति पुराणम् ॥ (यथा, महाभरते ३ । ८४ । ८२ । “कपिला सहवत्सा वै पर्ब्बते विचरत्युत” ॥ दक्षकन्या । यथा, महाभारते १ । ६५ । १२ ॥ “क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः” ॥ कपिलवर्णयोगात् । अनुदात्तत्वाभावात् वर्णा- दिति न ङीप् ।) गृहकन्या । शिंशपा । राजरीतिः इति राजनिर्घण्टः ॥ नदीविशेषः । यथा, “कज्जला चलशैलात्तु पूर्व्वस्मिन् शुभ्रपर्ब्बतः । शच्या सह पुरा रेमे यत्र शक्रः सुरेश्वरः ॥ तत्पूर्व्वस्यां महादेवी नदी कपिलसंज्ञिता । तस्यां स्रात्वा नरो गङ्गास्नानजं फलमाप्नुयात्” ॥ इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥ (तीर्थविशेषः । यथा, महाभारते ३ । ८३ । ४५ । “कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । तत्र स्नात्वार्च्चयित्वा च पितॄन् स्वान् दैबतान्यपि । कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः” ॥ कपिलानां पयस्विनीधेनूनाम् इत्यर्थः ॥ पिङ्गल- वर्णा । यथा, विष्णुपुराणे २ यांशे । ४ । ३१ । “कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक् पृथक्” ॥ कपिला कन्या नोपयन्तव्या यदुक्तं मनुना ३ । ८ । “नोद्वहेत्कपिलांकन्यां नाधिकाङ्गींन रोगिणीम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-024-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपिला" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कपिलाकपिला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कपिला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | कपिला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कपिला 📚 ➤ भूरे रंग का, आरक्त
संस्कृत: पुण्डरीकस्य हस्तिनी, शुक्लसारशिंशपा, हरेणुका · पर्याय: भस्मगर्भा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कपिला 📚कपिला रंग की । भूरे रंग की । मटमैले रंग की🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कपिला
सफ़ेद शीशम (२.४.६३) — भस्मगर्भा
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक (१.३.६) — पुष्पदन्त, सार्वभौम, सुप्रतीक, उनकी, पिंगला, अनुपमा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें