🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:03:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लूता
lūtā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लूता १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मकड़ी । ऊर्णनाभ ।
२. फफोले की तरह की फुंसी जो, कहते हैं, मकड़ो के मूतने से निकलती है । वुक्का । मर्मव्रण । विशेष— वैद्यक के ग्रंथों में 'लूता' रोग कई प्रकार का कहा गया है और कई प्रकार की विषैली मकड़ियों की चर्चा है । जैसे,— त्रिमड़ला, श्वेता, कपिला, रक्तलूता इत्यादि । विष के संबंध में कहा गया है कि मकड़ी के थूक, नख, मूत्र, रज, शुक्र और पुरीष के द्वारा विष का संचार होता है । लूता रोग यदि अच्छा न हो, तो आदमी मर जाता है ।
३. पिपीलिका । च्यूँटी ।
लूता २ संज्ञा पुं॰ [हि॰ लूका] [स्त्री॰ अल्पा॰ लूती] लकड़ी जिसका एक सिरा जलता हो । लूका । लुआठा । उ॰— सोवत मनसिज आनि जगायो पठै सँदेस स्याम के दूते । बिरह समुद्र सुखाय कौन बिधि किरचक योग अग्नि के लूते ।— सूर (शब्द॰) । मुहा॰—लूता लगाना=आग लगाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लूता f. a spider, Mn.; Var.; Suśr. &c.
an ant, L.
a kind of cutaneous disease (said to be produced by the moisture from a spider), Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लूता [लू-तक्] 1 A spider. --2 An ant --Comp. --तंतुः a cobweb1. --मर्कटकः {1} an ape. {2} a kind of jasmine. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लूता स्त्री लू--तक् । कीटभेदे (माकड्सा) अमरः । स्वार्थे क अत इत्त्वम् । तत्रैव । २ पिपीलिकायां ३ रोगभेदे (मर्म्मव्रणे) मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4829,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लूता, स्त्री, (लूनातीति । लू + बाहुलकात् तन् । गुणाभावश्च ।) कीटविशेषः । माकड्सा इति [] भाषा । तत्पर्य्यायः । तन्तुवायः २ ऊर्णनाभः ३ मर्कटकः ४ । इत्यमरः ॥ मर्कटः ५ लूतिका ६ ऊर्णनाभिः ७ शनकः ८ तन्त्रवायः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५०४ । “लूतातन्तुनिरुद्धद्वारः शून्यालयः पतत्पतगः । पथिके तस्मिन्नञ्चलपिहितमुखो रोदितीव सखि ! ॥”) पिपीलिका । रोगविशेषः । इति मेदिनी । ते, ५२ ॥ शेषस्य पर्य्यायः । मर्म्मव्रणः २ वृक्का ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तद्रोगस्य निदानादि लूतानां जन्तुबिशेषाणामुत्पत्तिं संख्याञ्चाह । “यस्माल्लूनतृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः । तेभ्यो जातास्ततो लूता इति ख्यातास्तु षोडश ॥” अत्र सुश्रुतः । “विश्वामित्रो नृपवरः कदाचिदृषिसत्तमम् । वशिष्ठं कोपयमास गत्वाश्रमपदं किल ॥ कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटे स्वेदबिन्दवः । अपतन् दर्शनादेव ह्यधस्तात्तीव्रवर्च्चसः ॥ लूते तृणे महर्षेस्तु धेन्वर्थे संभृतेऽपि च । ततो जातास्त्विमा घोरा नानारूपा महा- विषाः । तासामष्टौ कष्टसाध्या वर्ज्यास्तावत्य एव हि ॥” तत्र तृणमण्डलाप्रभृतयोऽष्ट कष्टसाध्याः । सौवर्णिकाप्रभृतयोऽष्टावसाध्याः । तासां सामा- न्यतो दंशलक्षणमाह । “ताभिर्दष्टे दंशकोऽप्यप्रवृत्तिः क्षतजस्य च । ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदो- षजाः ॥ पिडिका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च । शोथा महान्तो मृदवो रक्ताः श्यावाश्चला- स्तथा । सामान्यं सर्व्वलूतानामेतद्दंशस्य लक्षणम् ॥” दंशकोऽप्यदंशमध्ये पूतिभावः । “दंशमध्ये तु यत् कृष्णं श्यावं वा जालकावृ- तम् । दग्धाकृति भृशं पाकं क्लेदशोथज्वरान्वितम् । दूषीविषाभिर्लूताभिस्तद्दष्टमिति निर्द्दिशेत् ॥” सौवर्णिकादयोऽष्टावसाध्यप्राणहरास्तासां लक्षणमाह । “शोथः श्वेतासिता रक्ता पीता च पिडिका ज्वरः । प्राणान्तिको भवेद्दाहः श्वासो हिक्का शिरो- ग्रहः ॥ * ॥ तस्यौषधं यथा, -- “रजनीयुग्मपत्तङ्गमञ्जिष्ठानागकेशरैः । शीताम्बुपिष्टैरालेपः सद्यो लूतां विनाशयेत् ॥” अपि च । “अभयां रोचनां कुष्ठमर्कपुष्पं तथोत्पलम् । नलवेतसमूलानि गरलं सुरसां तथा ॥ सकलिङ्गं समञ्जिष्ठामनन्ताञ्च शतावरीम् । [] शृङ्गाटकं समङ्गाञ्च पद्मकेशरमित्यपि ॥ कल्कीकृत्य पचेत् सर्पिः पयो दद्याच्चतुर्गुणम् । सम्यक् पक्वेऽवतीर्णे च शीते तस्मिन् विनिः । क्षिपेत् ॥ सर्पिस्तुल्यं भिषक् क्षौद्रं कृतरक्षं निधापयेत् । विषाणि हन्ति दुर्गाणि गरदोषकृतानि च ॥ स्पर्शाद्धन्ति विषं सर्व्वं गरैरुपहतां त्वचाम् । योगजन्तमकं कण्डुं मांससादं विसंज्ञताम् ॥ नाशयत्यञ्जनाभ्यङ्गं पानवस्तिषु योजितम् । सर्पकीटाखुलूतादिदष्टानां विषहृत् परम् ॥” मृत्युपाशच्छेदि घृतम् । इति भावप्रकाशः ॥ (तथा च । “कोटिभ्यो दारुणतरा लूताः षोडश ता जगुः । अष्टाविंशतिरित्येके ततोऽप्यन्ये तु भूयसीः ॥ सहस्ररश्म्यनुचरा वदन्त्यन्ये सहस्रशः । बहूपद्रवरूपा तु लूतैकैव विषात्मिका ॥ रूपाणि नामतस्तस्या दुर्ज्ञेयान्यतिसङ्करात् । नास्ति स्थानव्यवस्था च दोषतोऽतः प्रचक्षते ॥ कृच्छ्रसाध्या पृथग्दोषैरसाध्या निचयेन सा । तद्दंशः पैत्तिको दाहतृट्स्फोटज्वरदाहवान् ॥ भृशोष्मा रक्तपीताभः क्लेदी द्राक्षाफलोपमः । श्लैष्मिकः कठिनः पाण्डुः परूषकफलाकृतिः ॥ निद्रां शीतज्वरं कासं कण्डूञ्च कुरुते भृशम् । वातिकः परुषः श्यावः पर्व्वभेदज्वरप्रदः ॥ तद्विभागं यथास्वञ्च दोषलिङ्गैर्विभावयेत् । असाध्यायान्तु हृन्मोहश्वासहिक्काशिरो- रुजाः ॥ श्वेताः पीताः सिता रक्ताः पिटिकाः श्वयथू- द्भवाः ॥ वेपथुर्व्वमथुर्दाहस्तृडान्ध्यं वक्रनासता । श्यावोऽष्ठवक्त्रदन्तत्वं पृष्ठग्रीवावभञ्जनम् ॥ पक्वजम्बूसवर
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लूता" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें