🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गौणिक
gauṇika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गौणिक वि॰ [सं॰]
१. जिससे वाच्य का गुण प्रकाशित हो । गुणद्योतक ।
२. सत्, रज, तम आदि गुणों से संबंध रखनेवाला ।
३. गुणी
४. एक प्रकार के बोरे या गौन से संबंध रखनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गौणिक mf(ई)n. relating to the three qualities (of सत्त्व, रजस् and तमस्), Mn. xii, 41
= गुणे साधु, g. कथादि
= गुणम् अधीते वेद वा, g. उक्थादि and वसन्तादि
relating to or connected with qualities, W.
subordinate, W.
2. गौणिक mf(ई)n. (fr. गोणी), resembling a sack, g. अङ्गुल्य्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (369,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौणिक a. 1 Relating to the three qualities (सत्त्व, रजस् and तमस्). --2 Having qualities. --3 Subordinate. --4 Resembling a sack.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौणिक त्रि० गुणे रूपादौ साधु कथा० ठक् । १ गुणसाधने । गुणं वेत्ति तत्प्रतिपादकं ग्रन्थमधीते वा उक्था० ठक् । वसन्ता० ठक् वा । २ गुणवेत्तरि ३ तद्ग्रन्थपाठके च त्रि० गुणैः सत्त्वादिभिः निर्वृत्तः ठञ् । सत्वादिनिर्वृत्ते ४ पदार्थे स्त्रियां ङीप् । तत्र वृणभेदेन गतिभेदो मनुना दर्शितो यथा “येन यांस्तु गुणेनैषां संसारान् प्रतिपद्यते । तान् समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम् । देवत्वं सात्वि- का यान्ति मनुष्यत्वञ्च राजसाः । तिर्य्यक्त्वं तामसा नित्यमित्येषा त्रिविधा गतिः । त्रिविधा त्रिविधैषा तु [] विज्ञेया गौणिकी गतिः । अधमा मध्यमाऽग्र्य्या च कर्कविद्याविशेषतः । स्थावरा कृमिकीटाश्च मत्स्याः सर्प्राः सकच्छपाः । पशवश्च मृगाश्चैव जघन्या तामसी गतिः । हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः । सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च मध्यमा तामसी गतिः । चारणाश्च सु- पर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः । रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसीषूत्तमा गतिः । झल्ला मल्ला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्र- वृत्तयः । द्यूतपानप्रसक्ताश्च जवन्या राजसी गतिः । राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञश्चैव पुरोहिताः । वादयुद्ध- प्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः । गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये । तथैवाप्सरसः सर्वा राज- सीषूत्तमा गतिः । तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका- गणाः । नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्विकी गतिः । यज्वान ऋषयो देवा वेदा ज्योतींषि वत्सराः । पित- रश्चैव साध्याश्च द्वियीया सात्विकी गतिः । ब्रह्मा विश्व सृजोधर्मो महानव्यक्तमेव च । उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः । एष सर्वः समुद्दिष्टस्त्रिप्रकारस्य कर्मणः । त्रिविधस्त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौमिकः” । गुणएव अङ्गुल्या० स्वार्थे ठक् । ५ गुणशब्दार्थे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2735-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें