🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:54:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आर्तव
ārtava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मासिक धर्म (2.6.21) रज · पुष्प
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्तव १ वि॰ [सं॰ ] [स्त्री॰ आर्तवी] ऋतु में उत्पन्न । मौसमी । सामयिक ।
२. ऋतु संबंधी ।
३. मासिक स्राव संबंधी [को॰] ।
आर्तव २ वह रज जो स्त्रियों की योनि से प्रति मास निकलता है । पुष्प । रज । यौ॰— आर्तव रोग = स्त्रियों के मासिक धर्म का समयानुसार न होना । यह दो प्रकार का होता है —(१) रजस्राव = जब रजोधर्म चार से अधिक दिन तक रहे अथवा महीने में एक से अधिक बार हो । (२) रजस्तंभ = जब रजोधर्म एक मास से अधिक काल पर हो या महीने ता अंतर देकर हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्तव mf(ई)n. (fr. ऋतु), belonging or conforming to the seasons or periods of time, seasonable, R.; Kum.; Ragh.; Vikr. &c.
menstrual, relating to or produced by this discharge, Suśr.
आर्तव (अस्), m. a section of the year, a combination of several seasons, AV.; TS.; VS. &c.
आर्तव (अम्), n. the menstrual discharge, ŚBr.; Suśr.; Mn.
the ten days after the menstrual discharge fit for generation, Mn.; Suśr.
fluid discharged by the female of an animal at the time of rut, Suśr.
a flower, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (151,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्तव a. (वा वी f.) [ऋतुरस्य प्राप्तः, अण्] 1 Conforming or relating to the season; seasonal; अभिभूय विभूतिमार्तवीं R. 8. 36, स्वयमंगेषु ममेदमार्तवं Ku. 4. 68; V. 1. 13; vernal; R. 9. 28, 48. --2 Menstrual, relating to or produced by this discharge. --वः A section of the year, a combination of several seasons (Ved.). --वी A mare. --वं 1 The menstrual discharge (of women); नोपगच्छेत्प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्तवदर्शने Ms. 4. 40, 3. 48. --2 Certain days after menstrual discharge, favourable to conception. --3 A flower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0256-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्त्तव त्रि० ऋतुरस्य प्राप्तः अण् । ऋतुभवे १ पुष्पादौ “आर्त- वान्युपभुञ्जना पुष्पाणि च फलानि च” रामा० “स्वयमङ्गेषु ममेदमार्त्तवम्” कुमा० स्त्रियां ङीप् । “अभिभूय विभूति- मार्त्तवीम्” रघुः । ऋतुर्मासद्वयात्मकः हेमन्तादिः कालः “ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः” इति मनूक्तः स्त्रीणां मध्यस्थशोणितदर्शनयोग्यः षोडश रात्रिकः कालश्च । स कालोयस्य प्राप्तः तादृशे स्त्रीणां २ रजसि च । “नोपगच्छेत् प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्त्तवदर्शने” । तस्मात् युग्मासु पुत्रार्थी संविशेदार्त्तवे स्त्रियम्” मनुः । स्त्रीणामार्त्तवं (शोणितविशेषः) पुंसः शुक्रमिव मासेन रस पाकेन जायते यथोक्तं सुश्रुते । “एवं मासेन रसः शुक्री- भवति स्त्रीणामार्त्तवम्” । यथा च रसस्य पाकस्तयाऽसृक्- शब्दे ४६२ पृष्ठे उक्तम् । बाल्येतस्य सत्त्वेऽपि बालस्य शुक्रप्रा- दुर्भावाभाववत् न तस्यामवस्थायामभिव्यक्तिर्यथोक्तं सुश्रुते “यथा हि पुष्पमुकुलस्थोगन्धोन शक्यमिहास्तीति वक्तुं नैव नास्तीत्यथवास्ति सतां भावानामभिव्यक्तिरिति कृत्वा केवलं सौक्ष्म्यान्नाभिव्यज्यते स एव गन्धो विवृतपत्रकेशरैः कालान्तरेणाभिव्यक्तिं गच्छत्येवं बालानामपि वयःपरि- णामात् शुक्रप्रादुर्भावो भवति रोमराज्यादयोऽथार्त्तवाद- यश्च विशेषा नारीणां रजसि चोपचीयमाने शनैः शनैः स्तनगर्भाशययोन्यभिवृद्धिः” “तदभिव्यक्तिकालादिकं तद्दर्शने दम्पत्योरितिकर्त्तव्य- तासहितम्” भाव० प्र० दर्शितं यथा । “द्वादशाद्वत्सरादूर्द्ध्वमापञ्चाशत्समं स्त्रियः । मासि मासि भगद्वारा प्रकृत्यैवार्त्तवं स्रवेत् । आर्त्तवस्रावदिवसादृतुं षोडश रात्रयः । गर्भग्रहणयोग्यस्तु सएव समयः स्मृतः । सर्वेषामेव वर्णानां स्त्रीणां सर्वादिसंमतः” । स एव पूर्व्वोक्तः समयः । ग्रन्थान्तरे वर्णभेदात् विशेषः । तद्यथा “स्ना- दिवसादूर्द्ध्वं द्वादशरात्रावधिर्ब्राह्मण्याः दशरात्रावधिः क्षत्रियायाः । अष्टरात्रावधिर्वैश्यायाः षड्रात्रावधिः शुद्रायाः गर्भधारणशक्ति” । अथ स्त्रीणां नियममाह “आर्त्तवस्राव दिवसात् त्र्यह सा ब्रह्मचारिणी । शयीत दर्भशय्यायां पश्येदपि पतिं न च । करे शरावे पर्णे वा हविष्यं त्र्यह- [] माचरेत् । अस्रुपातं नखच्छेदमभ्यङ्गमनुलेपनम् । नेत्र- योरञ्जनं स्नानं दिवास्वापं प्रधावनम् । अत्युच्चशब्दश्रवणं हसनं बहुभाषणम् । आयासं भूमिस्वननं प्रवातं च विवर्जयेत् । एतस्यानियमाकरणे दोषमाह । “अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा लौल्याद्वा दैवतश्च वा । सा चेत् कुर्य्यान्निषि- द्वानि गर्भोदोषांस्तदाप्नुयात् । एतस्यारोदनाद्गर्भो भवेद्वि- कृतलोचनः । नखच्छेदेन कुनखी कुष्ठी त्वभ्यङ्गतो भवेत् । अनुलेपात्तथास्नानाद्दुःखशीलोऽञ्जनाददृक् । स्वापशीलो दिवास्वापात् चञ्चलःस्यात्प्रधावनात् । अत्युच्चशब्दश्रवणा- द्वधिरः खलु जायते । तालुदन्तौष्ठजिह्वासु श्यावो हस- नतो भवेत् । प्रलापी भूरिकथनादुन्मत्तस्तु परिश्रमात् । खलतिर्भूमिखननादुन्मत्तो वातसेवनात् । अथ रजस्वला- कृत्यम् “ततश्चतुर्थे दिवसे स्नाता सद्वसनादिभिः । भूषिता सुमनाःपश्येद्भर्त्तारं समलङ्कृतम् । पूर्व्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना । तादृशं जनयेतपुत्रं ततः पश्येत्पतिं प्रियम् । प्रियमिति भर्त्तर्य्यनासन्ने पुत्रादिकमपि पश्येत् । चतुर्थ- दिवसेऽपि रजोनिवृत्तौ स्त्री पत्या सङ्गच्छेत न तु रजो- ऽनुवृत्तौ यत आह । “प्रवहत्सलिले क्षिप्तं द्रव्यं गच्छ- त्यधो यथा । तथा वहति रक्ते तु क्षिप्तं वीर्य्यमधोव्रजेत् । अथ भर्तृकृत्यम् । अथ गर्भाधाने निषिद्धं विहितञ्च कालं तयोः फलञ्चाह । “आयुःक्षयभयाद्भर्त्ता प्रथमे दिवसे तथा । द्विती
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्त्तवं, क्ली, (ऋतुरस्य प्राप्तः, अण् यद्वा ऋतुरेव । प्रज्ञादिभ्यश्चेत्यण् ।) स्त्रीरजः । इत्यमरः ॥ पुष्पं । इति मेदिनी ॥ (यथा मनुः, ३ । ४८ । “तस्मात् युग्मासु पुत्त्रार्थी संविशेदार्त्तवे स्त्रियं” । “नोपगच्छेत् प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्त्तवदर्शने” ॥ अथार्त्तवस्य स्वरूपमाह । स्त्रीणां रस एव मासेनार्त्तवं भवतीत्थुक्त्वा पुन- राह शुश्रुत एव । “मासेनोपचितं काले धमनीभ्यस्तदार्त्तवं । ईषद्विवर्णकृष्णञ्च वायुर्योनिमुखं नयेत्” ॥ गर्भग्रहणयोग्यस्यार्त्तवस्य लक्षणमाह । “शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमं । तदार्त्तवं प्रशंसन्ति यद्वासो न विरञ्जयेत्” ॥ आर्त्तवस्य वर्णद्वयाभिधानं । वातादिप्रकृतिभेदेन वर्णभेदात् । यद्वासो न विरञ्जयेत् । यद्वासो लग्नं प्रक्षालितं तद्वासस्त्यजति न तु विकृतरक्तं कुर्य्यात्” । इति भावप्रकाशः ॥ “मासान्निष्पिच्छदाहार्त्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च । नैवातिबहुलात्यल्पमार्त्तवं शुद्धमादिशेत् ॥ गुञ्जाफलसवर्णञ्च पद्मालक्तकसन्निभं । इन्द्रगोपकसङ्काशमार्त्तवं शुद्धमेव तत्” ॥ इति चरकः, -- “शशासृक्प्रतिमं यत्तु यद्वा लाक्षारसोपमं । तदार्त्तवं प्रशंसन्ति यद्वासो न विरञ्जयेत् ॥ विधिमुत्तरवस्त्यन्तं कुर्य्यादार्त्तवशुद्धये ॥ स्त्रीणां स्नेहादियुक्तानां चतसृष्वार्त्तवादिषु । कुर्य्यात् कल्कान् पिचूंश्चापि पथ्यान्याचमनानि च ॥ ग्रन्थिभूते पिबेत् पाठां भूषणं वृक्षकाणि च । दुर्गन्धे पूयसङ्काशे मज्जतुल्ये तथार्त्तवे ॥ पिबेद्भद्रश्रियः क्वाथञ्चन्दनक्वाथमेव च” । “आर्त्तवं शोणितन्त्वाग्नेयमग्नीषोमीयत्वाद्गर्भस्य पाञ्चभौतिकञ्चापरजीवरक्तमाहुराचार्य्याः” ॥ “एवं मासेन रसः शुक्रीभवति स्त्रीणाञ्चार्त्तव- मिति” ॥ इति शुश्रुतः ॥)
आर्त्तवः त्रि, (ऋतुः प्राप्तोऽस्य । अण् ।) ऋतूद्भवः । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥ यथा रामायणे, “आर्त्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च” रघौ ८ । ३६ । “अभिभूय विभूतिमार्त्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधाम्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-189-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आर्तव" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें