🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:03:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पांशु
pāṃśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पांशु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. धूलि । रज ।
२. बालू । यौ॰— पांशुज ।
३. गोबर की खाद ।
४. पित्तपापड़ा ।
५. एक प्रकार का कपूर ।
६. रज ।
७. भूसंपत्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पांशु ˚शक &c. = पांसु &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (613,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पांसुः(शुः) 1 Dust, dirt; crumbling soil; R. 2. 2; Rs. 1. 13; Y. 1. 150. --2 A particle of dust. --3 Dung, manure. --4 A kind of camphor. --5 Landed property. --Comp. --कासीसं sulphate of iron. --कुली a high-road, highway. --कूलं {1} a dust-heap. {2} a legal document not made out in any particular person's name ( निरुपपदशासनं). --कृत a. covered with dust. --क्षारं-जं a kind of salt. --चत्वरं hail. --चंदनः an epithet of Śiva. --चामरः {1} a heap of dust. {2} a tent. {3} a bank covered with Dūrvā grass. {4} praise. --जालिकः an epithet of Viṣṇu. --पटलं a mass or coating of dust. --मर्दनः an excavation for water round the root of a tree, a trench or basin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0689-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पांशु(सु) पु० पसि--नाशने अर्जिदशिकम्यमपसिवाधामृजि [] पसिवाधामृजिपशितुक्धुग्दीर्थहाश्च” उणा० उ दीर्घश्च । १ धूलौ २ शस्यार्थचिरसञ्चितगोमये च विश्वः उणादिसूत्रे द- न्त्यान्त्य पसिधातोरेव उप्रत्ययदोर्घयोर्विधानात् विश्वप्रकाशे तालव्यान्ते कीर्त्तनाच्च पृषो दन्त्यस्य शः इति बोध्यम् । अतएव “तालव्या अपि दन्त्याः स्युः शंवशूकरपांशवः” शकारभेदे उक्तम् । ३ लबणभेदे न० “औद्भिदं पांशु- (सु)लयणं यज्जातं भूमितः स्वयम् । क्षारं गुरु कटु- स्निग्धं स्वेदनं वातनाशनम्” भावप्र० । ४ पर्पटे ५ कर्पू- रभेदे पु० राजनि० । पांशु(सु)तो भबः यत् । पां(श)- सव्य तत्र भवे त्रि० । रुद्रभेदे पु० यजु० १६ । २५
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4283-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पांशुः, पुं, (पंशयति नाशयति आत्मानमिति । पशि नाशने + “अर्ज्जिदृशिकमीति ।” उणां । १ । २८ । इति कुः दीर्घश्च ।) धूलिः । इत्य- मरः । २ । ८ । ९८ ॥ (यथा, मनुः । ४ । १०२ । “कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने । एतौ वर्षास्वनध्यायावध्यायज्ञाः प्रचक्षते ॥”) शस्यार्थचिरसञ्चितगोमयः । सार इति भाषा ॥ इति मेदिनी । शे, ११ ॥ पर्पटः । कर्पूरविशेषः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (दन्त्यसकारान्तोऽपि दृश्यते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-088-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें