🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संधि
saṃdhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संधि संज्ञा [सं॰]
१. दो चीजों का एक में मिलाना । मेल । संयोग ।
२. वह स्थान जहाँ दो चीजें एक में मिलती हों । मिलने की जगह । जोड़ ।
३. राजाओं या राज्यों आदि में होनेवाली वह प्रतिज्ञा जिसके अनुसार युद्ध बंद किया जाता है, मित्रता या व्यापार संबंध स्थापित किया जाता है, अथवा इसी प्रकार का और कोई काम होता है । विशेष—पहले केवल दो योद्धा राज्यों में ही संधि हुआ करती थी; पर अब बिना युद्ध के ही मित्रता का बंधन दृढ़ करने, पारस्परिक व्यवसाय वाणिज्य में सहायता देने और सुगमता उत्पन्न करने अथवा किसी दूसरे राज्य में राजनीतिक अधिकारों की प्राप्ति अथवा रक्षा के लिये भी संधि हुआ करती है । आजकल साधारणतः राज प्रतिनिधि एक स्थान पर मिलकर संधि का मसौदा तैयार करते है; और तब वह मसौदा अपने अपने राज्य के प्रधान शासक अथवा राजा आदि के पास स्वीकृति के लिये भेजते है; और जब प्रधान शासक अथवा राजा उसपर स्वीकृति की छाप लगा देता है, तब वह संधि पूरी समझी जाती है और उसके अनुसार कार्य होता है । जिस पत्र पर संधि की शर्तें लिखी जाती हैं, उसे 'संधिपत्र' कहते हैं । मनु भगवान् ने संधि को राजा के छह् गुणों में से एक गुण बतलाया है, (शेष पाँच गुण ये हैं—विग्रह, यान, आसन, द्रैध और आश्रय) । हमारे यहाँ प्राचीन काल में किसी शत्रु राज्य पर आक्रमण करने के लिये भी दो राजा परस्पर मिलकर संधि किया करते थे । हितोपदेश में संधि सोलह प्रकार की कही गई है—कपाल, उपहार, संतान, संगत, उपन्यास, प्रतीकार, संयोग, पुरुषांतर, अदृष्टतर, आदिष्ट, आत्मादिष्ट, उपग्रह, परिक्रय, ततोच्छिन, परभूषण और स्कंधोपनेय । जब संधि करनेवालों में से कोई पक्ष उस संधि की शर्तों को तोड़ता या उनके विरुद्ध काम करता है, तो उसे संधि का भंग होना कहते हैं ।
४. सुलह । मित्रता । मैत्री ।
५. शरीर में कोई वह स्थान जहाँ दो या अधिक हड्डियाँ आपस मे मिलती हों । जोड़ । गाँठ । जैसे,—कुहनी, घुटना, पोर आदि । विशेष—वैद्यक के अनुसार ये संधियाँ दो प्रकार की हैं । चेष्टा- वान् और निश्चल । सुश्रुत के अनुसार सारे शरीर में सब मिलाकर २१० संधियाँ हैं ।
६. व्याकरण में वह विकार जो दो अक्षरों के पास पास आने के कारण उनके मेल से होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-धि mfn. containing a conjunction or transition from one to the other &c., TBr.
सं-धि m. (exceptionally f.; once in MBh. loc. pl. संधीषु) junction, connection, combination, union with (instr.), KaṭhUp.; Subh.
association, intercourse with (instr.), MBh.
comprehension, totality, the whole essence or scope of (comp.), Pañcat.
agreement, compact, TBr.
alliance, league, reconciliation, peace between (gen.) or with (instr. with or without सह), making a treaty of peace, negotiating alliances (one of a king's six courses of action See गुण; many kinds are specified, e.g. अदृष्ट-पुरुष, उच्छिन्न, काञ्चन, कपाल, संतान, qq.vv.), Mn.; Yājñ.; Hit. &c.
euphonic junction of final and initial letters in grammar (every sentence in Sanskṛt being regarded as a euphonic chain, a break in which occurs at the end of a sentence and is denoted by a Virāma or Avasāna, ‘stop’; this euphonic coalition causing modifications of the final and initial letters of the separate words of a sentence and in the final letters of roots and stems when combined with terminations to form such words), Prāt.; Kathās.; Sāh.
contrivance, management, Ragh.; Daś.
place or point of connection or contact, juncture, hinge, boundary, boundary line, TS.; Āpast.; MBh. &c.
critical juncture, crisis, opportune moment, MW.
a joint, articulation (of the body; esp. applied to the five junctures of the parts of the eye), RV. &c. &c.
interstice, crevice, interval, MBh.
the space between heaven and earth, horizon, ŚBr.; GṛŚrS.
the interval between day and night, twilight (= सं-ध्या), VS. &c. &c.
a seam, Amar.
a fold, Pañcat.
a wall or the hole or cavity or breach in a wall made by a housebreaker (acc. with √ छिद् or भिद् or Caus. of उत्-√ पद्, ‘to make a breach in a wall’), Mn.; Mṛcch.; Daś.
the vagina or vulva, L.
a juncture or division of a drama (reckoned to be five, viz. मुख, प्रतिमुख, गर्भ, विमर्श, and निर्वहण, qq.vv.; or one of the 14 kinds of निर्वहण or catastrophe), Bhar.; Daśar. &c.
a period at the expiration of each Yuga or age (equivalent to one sixth of its duration and intervening before the commencement of the next; occurring also at the end of each Manv-antara and Kalpa), W.
a pause or rest, ib.
a part, portion, piece of anything, AitBr.; Hariv.; Naiṣ., Sch.
a partic. Stotra, Br.
(in mensuration) the connecting link of a perpendicular, ib.
the common side of a double triangle, Śulbas.
= सावकाश, L.
N. of a son of Prasuśruta, BhP.
सं-धि f. N. of a goddess presiding over junction or union, VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1144,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संधिः 1 Union, junction, conbination, connection; संधये सरला सूची वक्रा छेदाय कर्तरी Subhāṣ.; Me. 58. --2 A compact, an agreement. --3 Alliance, league, friendship, peace, treaty of peace (one of the six expedients to be used in foreign politics); कति प्रकाराः संधीनां भवंति H. 4; (the several kinds are described in H. 4. 106-125); शत्रुणा न हि संदध्यात्सुश्लिष्टेनापि संधिना H. 1. 88. --4 A joint, articulation (of the body); तुरगानुधावनकंडितसंधेः Ś. 2. --5 A fold (of a garment). --6 A breach, hole, chasm. --7 Especially a mine, chasm or opening made by thieves in a wall or underneath a building; वृक्षवाटिकापरिसरे संधिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकं Mk. 3; Ms. 9. 276. --8 Separation, division. --9 Euphony, euphonic junction or coalition (in gram.). --10 An interval, a pause. --11 A critical juncture. --12 An opportune moment. --13 A period at the expiration of each Yuga or age. --14 A division or joint (in a drama); (they are five, see S. D. 330-332); Ku. 7. 91. --15 The vulva. --16 Distillation. --Comp. --अक्षरं a diphthong. --चोरः a housebreaker, a thief who breaks into a house. --छेदः making holes or breaches (in a wall &c.); as in संधिच्छेदशिक्षकः M. 4. --जं spirituous liquor. --जीवकः one who lives by dishonest means (particularly as a go-between). --दूषणं violation of a treaty; अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधिदूषणानि Ki. 1. 45. --प्रबंधनं the ligament of a joint. --बंधः the tissues of joints; Ś. 2. --बंधनं a ligament, tendon, nerve. --भंगः, --मुक्तिः f. dislocation of a joint. --रंध्रका a hole in a wall. --विग्रह m. du. peace and war. [] ˚अधिकारः the office of the minister for foreign affairs. --विचक्षणः one skilled in negotiating peaces. --विद् m. a negotiator of treaties. --वेला {1} the time of twilight. {2} any connecting period. --हारकः a house-breaker.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1089-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्धिः, पुं, (सन्धानमिति । सं + धा + किः ।) राजादीनां षड्गुणान्तर्गतगुणविशेषः । स तु स्वर्णादिदानेन बन्धुभिः प्रीत्युत्पादनात् मित्री- करणम् । मेल इति ऐक्य इति च भाषा । तद्विवरणं यथा, -- “पनबद्धो भवेत् सन्धिः स्वयं हीनस्तमाचरेत् । मर्य्यादोल्लङ्घनं नास्ति यदि शत्रोरिति स्थितिः ॥ मर्य्यादोल्लङ्घनं यत्र शत्रौ संशयितं भवेत् । न तं संशयितं कुर्य्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ बलवद्विगृहीतः सन् नृपोऽनन्यप्रतिश्रयः । [] आपन्नः सन्धिभावेन विदध्यात् कालयाप- नाम् ॥ ये च दैवेनोपहता राष्ट्रं येषाञ्च दुर्गतम् । बहवो रिपवो येषां तेषां सन्धिर्विधीयते ॥ दुर्म्मन्त्रो भिन्नमन्त्रश्च नीचधर्म्मरतश्च यः । एतैः सन्धिं न कुर्व्वीत विशेषात् पूर्वपीडितैः । सन्धिं हि तादृशैः कुर्व्वन् प्राणैरपि हि हीयते ॥” इति भोजराजकृतयुक्तिकल्पतरुः ॥ * ॥ षोडशविधसन्धिर्यथा, -- “बलीयसाभियुक्तस्तु नृपो नान्यप्रतिक्रियः । आपन्नः सन्धिमन्विच्छेत् कुर्व्वाणः कालयापनम् कपाल १ उपहारश्च २ सन्तानः ३ सङ्गत-४ स्तथा । उपन्यासः ५ प्रतीकारः ६ संयोगः ७ पुरुषा- न्तरः ८ ॥ अदृष्टनर ९ आदिष्ट १० आत्मादिष्ट ११ उपग्रहः १२ । परिक्रय-१३ स्तथोच्छिन्न-१४ स्तथा च परभूषणः १५ ॥ स्कन्धोपनेयः १६ सन्धिश्च षोडशैते प्रकीर्त्तिताः इति षोडशकं प्राहुः सन्धिं सन्धिविचक्षणाः ॥” तेषां लक्षणानि । यथा, -- “कपालसन्धिर्विज्ञेयः केवलं समसन्धितः । १ । सम्प्रदानाद्भवति य उपहारः स उच्यते ॥ २ ॥ सन्तानसन्धिर्विज्ञेयो दारिकादानपूर्व्वकः । ३ सद्भिस्तु सङ्गतः सन्धिर्म्मैत्रीपूर्व्वं उदाहृतः ॥ यावदायुःप्रमाणस्तु समानार्थप्रयोजनम् । सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा कारणैर्यो त भिद्यते ॥ सङ्गतः सन्धिरेवायं प्रकृष्टत्वात् सुवर्णवत् । तथान्यैः सन्धिकुशलैः काञ्चनः स उदाहृतः ॥ ४ ॥ द्रव्यात्मा कार्य्यसिद्धिस्तु समुदिश्य क्रियेत यः । स उपन्यासकुशलैरुपन्यास उदाहृतः ॥ ५ ॥ मयास्योपकृतं पूर्व्वं ममाप्येष करिष्यति । इति यः क्रियते सन्धिः प्रतीकारः स उच्यते ॥” अन्यच्च । “उपकारं करोम्यस्य ममाप्येष करिष्यति । अयञ्चापि प्रतीकारो रामसुग्रीवयोरिव ॥ ६ ॥ एकार्थां सम्यगुद्दिश्य क्रियां यत्र हि गच्छति । समं हि तत्प्रमाणेन स च संयोग उच्यते ॥ ७ ॥ आवयोर्य्योधमुख्यैस्तु मदर्थः साध्यतामिति । यस्मिन् पणस्तु क्रियते स सन्धिः पुरुषान्तरः ॥ ८ त्वयैकेन मदीयोऽर्थः संप्रसाध्यस्त्वसाविति । यत्र शत्रुः पणं कुर्य्यात् सोऽदृष्टपुरुषः स्मृतः ॥ ९ ॥ यत्र भूम्येकदेशेन पणेन रिपुवर्ज्जितः । सन्धीयते सन्धिविद्भिः स चादिष्ट उदाहृतः ॥ १० ॥ स्वसैन्येन तु सन्धानमात्मादिष्ट उदाहृतः । ११ । क्रियते प्राणरक्षार्थं सर्व्वदानादुपग्रहः ॥ १२ ॥ कोषांशेनार्द्धकोषेण सर्व्वकोषेण वा पुनः । शिष्टस्य प्रतिरक्षार्थं परिक्रय उदाहृतः ॥ १३ ॥ भुवां सारवतीनान्तु दानादुच्छिन्न उच्यते । १४ । भूम्युत्थफलदानेन सर्व्वेण परभूषणः ॥ १५ ॥ प्रतिच्छिन्नं फलं यत्र प्रतिस्कन्धेन दीयते । [] स्कन्धौपनेयं तं प्राहुः सन्धिं सन्धिविच- क्षणाः ॥ १६ ॥ परस्परोपकारस्तु मैत्रीसम्बन्धकस्तथा । उपहारश्च विज्ञेयाश्चत्वारश्चैव सन्धयः ॥” इति विण्षुशर्म्मकृतहितोपशे सन्धिर्नाम चतुर्थ- कथासंग्रहः ॥ संयोगः । तत्पर्य्यायः । श्लेषः २ । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, मनुः । ८ । २४८ । “तडागान्यु दपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च । सीमासन्धिषु कार्य्याणि देवतायतनानि च ॥”) सुरुङ्गा । भगम् । सङ्घट्टनम् । रूपकाणां सुखाद्यङ्गम् । सावकाशः । इति मेदिनी ॥ भेदः । इति विश्वः ॥ (साधनम् । यथा, रघुः । १९ । १६ । “तस्य सावरणदृष्टसन्धयः काम्यवस्तुषु नरेषु सङ्गिनः । वल्लभामिरुपसृत्य चक्रिरे साभिमुक्तविषयाः समागमाः ॥”) व्याकरणमते वर
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सन्धि" आता है (20)
विदृति संधि । सीवनपर्परीण संधि । पर्वप्रसंधान संधि । योगपणार्पण संधि । शर्तनामासंदि पु संज्ञा स्त्री॰ मेल । संधिमसालहत सुलह । मेल । संधि । समझौताचोरछिद्र दो चीजों के बीच का अवकाश । संधि । दरजअंतसंश्लेष संधि । जोड़पण कोई खेल जिसमें हारनेवाले को कुछ परिमित धन अथवा की निर्दिष्ट वस्तु जीतन…संधा स्थितिसीवन सीने का काम । सिलाईअवहार जलहस्ति । सूँसकेनार एक नरक का नाम । कुंभीपाक नरकवींखा नृत्य । नाचसंहिता मेल । मिलावट । संयोगसांत्वन किसी दुखी को सहानुभूतिपूर्वक शांति देने की क्रिया । आशवासन । ढारस । सा…खाम चिट्ठी का लिफाफाघाई पु † संज्ञा स्त्री॰ ओर । तरफ । अलंगजूटि पु संज्ञा स्त्री॰अप्पय बहना (नदी आदि का)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें