🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:27:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संहिता
saṃhitā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संहिता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मेल । मिलावट । संयोग ।
२. पाशिनि व्याकरण का एक पारिभाषिक शब्द जिसके अनुसार दो वर्णें का परस्पर अत्यंत (परम) संनिकर्ष होता है । संधि ।
३. ऋग्वेदादि चारों वेदों के मंत्रों का संकलन और उनके गदों की विशेष रीति का (जिसमें व्याकरण- नुसारी संधि की गई हो) पाठ । वह ग्रंथ जिसमें पदपाठ आदि का क्रम नियमानुसार चला आता हो । कोई ग्रंथ जिसका पाठ प्राचीन काल से गृहीत चला आता हो । जैसे,—मनु, अत्रि आदि की धर्मसंहिताएँ या स्मृतियाँ । विशेष—स्मृति या धर्मशास्त्र सबंधी १९ संहिताएँ कही जाती हैं जिनमें मनु, अत्रि, विष्णु, हारीत, कात्यायन, बृहस्पति, नारद, पराशर, व्यास, दक्ष, गौतम आदि प्रसिद्ध हैं । रामायण को भी कभी कभी संहिता कह देते हैं । वेदव्याम कृत एक 'पुराण संहिता' का भी उल्लेख मिलता है (दे॰ पुराण) । इसके अतिरिक्त और विषयों के ग्रंथ भी संहिता कहे जाते हैं । जैसे,—भृगुसंहिता (फलित ज्योतिष); गर्गसंहिता (कृष्ण की कथा) आदि ।
४. संकलन । संग्रह । संचय (को॰) ।
५. नियमानुसार विशिष्ट रूप से क्रमबद्ध गद्य पद्य आदि का संग्रह (को॰) ।
६. संसार का भरणपोषण करनेवाली परम शक्ति (को॰) ।
७. वेदों का मंत्र भाग । मुख्य वेद । विशेष दे॰ वेद । यौ॰—संहिताकार = संहिता का रचयिता । संहितापाठ = वेद के मंत्रों का सुव्यवस्थित क्रम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-हिता (आ), f., see next
सं-हिता f. conjunction, connection, union, TUp.
(in gram.) the junction or combination of letters according to euphonic rules (= संधि, but sometimes considered rather as the state preparatory to the actual junction than the junction itself), Prāt.
a text treated according to euphonic rules (esp. the real continuous text of the Vedas as formed out of the Padas or separate words by proper phonetic changes [according to various schools; cf. IW. 152] : beside the Saṃhitās of the Ṛg-, Sāma-, and Atharvaveda there is the Vājasaneyi-Saṃhitā belonging to the White Yajur-veda, and five other Saṃhitās belonging to the black Yajur-veda, viz. the Taittirīya-S˚, the Saṃhitā of the Ātreyas [known only by its Anukramaṇī], the S˚ of the Kaṭhas, the Kapiṣṭhala-Kaṭha-S˚, and the S˚ of the Maitrāyaṇīyas or Maitrāyaṇī-S˚), Nir.; Prāt. &c.
any methodically arranged collection of texts or verses (e.g. the Rāmāyaṇa, the various law-books, the medical works of Caraka and Śārṅgadhara, the complete system of natural astrology &c. [cf. बृहत्-स्˚]; there is also a Saṃhitā of the Purāṇas said to have been compiled by Vyāsa, the substance of which is supposed to be represented by the Viṣṇu-purāṇa), MBh.; VarBṛS.; Pur. &c.
science, L.
the force which holds together and supports the universe (a term applied to the Supreme Being accord. to some), MW.
N. of various works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1123,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संहिता 1 Combination, union, conjunction. --2 A collection, compilation, compendium. --3 Any systematically arranged collection of texts or verses. --4 A compendium or compilation of laws, code, digest; मनुसंहिता. --5 The continuous hymnical text of the Veda as formed out of the Padas or individual words by proper phonetic changes according to different Śākhās or schools; पदप्रकृतिः सहिता Nir. --6 (In gram) Compination or junction of letters according to the rules of Saṃdhi or euphony; परः संनिकर्षः संहिता P. I. 4. 109; वर्णानामतिशयितः संनिधिः संहितासंज्ञः स्यात् Sk.; or वर्णानामे कप्राणयोगः संहिता. --7 The Supreme Being who hold [] and supports the universe. --Comp. --पाठः the continuous text of the Veda (opp. पदपाठ q. v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संहिता स्त्री सम्यक् हितं प्रतिषाद्यं यस्याः । १ मन्वादि- प्रणीते धर्मशास्त्रे २ पुराणे ३ इतिहासादौ ४ कर्मकाण्ड- प्रतिपादके वेदभागे च संहितापाठप्रकारस्तु ति० त० मत्- स्यसूक्तोक्तः चण्डीशब्दे २८५० पृ० दर्शितः । “परः स- न्निकर्षः सहिता” पा० उक्ते ५ पूर्वापरवर्णयोः अत्यन्तसन्नि- कर्षे तत्र नियमविशेषः स्पर्य्यते “संहितैकपते नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे वाक्ये तु सा विव- क्षामपेक्षते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संहिता, स्त्री, सम्यक् (धीयते स्मेति । धा + कर्म्मणि क्तः । यद्धा सम्यक् हितं प्रतिपाद्यं यस्याः ।) मन्वादिप्रणीतधर्म्मशास्त्रम् । तत्प- र्य्यायः । स्मृतिः २ धर्म्मसंहिता ३ श्रुति- जीविका ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ संहिता- विशेषा यथा, -- “एवं पुराणसंख्यानं चतुर्लक्षमुदाहृतम् । अष्टादशपुराणानामेवमेव विदुर्बुधाः । एवञ्चोपपुराणानामष्टादश प्रकीर्त्तिताः ॥ इतिहासो भारतञ्च वाल्मीकं काव्यमेव च । पञ्चकं पञ्चरात्राणां कृष्णमाहात्स्यमुत्तमम् ॥ वाशिष्ठं नारदीयञ्च कापिलं गौतमीयकम् । परं सनत्कुमारीयं पञ्चरात्रञ्च पञ्चकम् । पञ्चम्यः सहितानाञ्च कृष्णभक्तिसमन्विताः । ब्रग्मणश्च शिवस्यापि प्रह्रादस्य तथैव च । गौतमस्य कुमारस्य संहिताः परिकीर्त्तिताः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १३२ अध्यायः ॥ अपि च । “इदन्तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्म्ममुत्तमम् ॥ चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः ॥ ब्राह्मी भागवती शैवी वैष्णवी च प्रकीर्त्तिता । चतस्रः संहिताः पुण्या धर्म्मकामार्थमोक्षदाः ॥ इयन्तु संहिता ब्राह्मी चतुर्व्वेदैः समन्यिता । भवन्ति षट्सहस्राणि श्लोकानामत्र संख्यया ॥” इति कौर्म्मे १ अध्यायः ॥ तत्र स्कन्दपुराणोक्तषट्संहिता यथा, -- “स्कान्दमद्याभिवक्ष्यामि पुराणं श्रुतिसम्मितम् । षड्विधं संहिताभेदैः पञ्चाशत्खण्डमण्डितम् ॥ आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूतसंहिता । तृतीया शाङ्करी विप्राश्चतुर्थी वैष्णवी मता ॥ तत्परा संहिता ब्राह्मी सौरान्त्या संहिता मता । ग्रन्थतः पञ्चपञ्चाशत्सहस्रेणोपलक्षिता ॥ आद्या तु संहिता विप्रा द्वितीया षट्सहस्रिका । तृतीया ग्रन्थतस्त्रिंशत् सहस्रेणोपलक्षिता । तुरीया संहिता पञ्चसहस्रेणोपलक्षिता । ततोऽन्ना त्रिसहस्रेण ग्रन्थेनैव विनिर्म्मिता । अन्या सहस्रतः सृष्टा ग्रन्थतः पण्डितोत्तमाः ॥” इति स्कन्दपुराणे सूतसंहितायां शिवमाहात्म्य- खण्डे १ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-208-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संहिता" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें