🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:32:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्साह
utsāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्साह संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उत्साहित, उत्साही]
१. वह प्रसन्नता जो किसी आनेवाले सुख को सोचकर होती है और मनुष्य को कार्य में प्रवृत्त करती है । उमंग । उछाह । जोश । हौसला ।
२. साहस । हिम्मत । विशेष—उत्साह बीर रस का स्थायी माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-साह m. power, strength
strength of will, resolution
effort, perseverance, strenuous and continuous exertion, energy
firmness, fortitude, R.; Mn.; Suśr.; Śak.; Hit. &c.
joy, happiness, Vet.
a thread, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्साहः [उद्-सह्-घञ्] 1 Effort, exertion; धृत्युत्साहसमन्वितः Bg. 18. 26. --2 Energy, inclination, desire; मंदोत्साहः कृतोस्मि मृगयापवादिना माठव्येन Ś. 2; ममोत्साहभंगं मा कृथाः H. 3 do not damp my energy. --3 Perseverance, strenuous effort, energy, one of the three Śaktis or powers of a ruler (the other two being मंत्र and प्रभाव); नीताविवोत्साहगुणेन संपद् Ku. 1. 22. --4 Determination, resolution; हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः Amaru. 10. --5 Power, ability; Ms. 5. 86. --6 Firmness, fortitude, strength. --7 (In Rhet.) Firmness or fortitude regarded as the feeling which gives rise to the वीर or heroic sentiment; कार्यारंभेषु संरंभः स्थेयानुत्साह उच्यते S. D. 3; परपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः R. G. --8 Happiness. --9 A thread. --Comp. --वर्धनः the heroic sentiment (वीररस). --(नं) increase of energy, heroism. --वृत्तांतः plan or scheme of encouraging or exciting; Ś. 2. --शक्तिः f. firmness, energy; see (3) above. --संपन्न a. active, energetic, persevering. --हेतुक a. one who encourages or excites to exertion; अपेहिरे उत्साहहेतुक Ś. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0299-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्साह पु० उद् + सह--घञ् । १ उद्यमे, २ अध्यवसाये, कर्त्तव्य [] कृत्येषु ३ स्थिरतरे प्रयत्ने “उत्साहो मन्त्रमूलं स्यादिति नोतिविदां मतम् । प्रभुशक्तिर्मन्त्रमूला तस्मादुत् साहवान् भवेत्” इत्युक्ते राज्ञां ४ गुणविशेषे, “चारेणोत् साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम्” मनुः । “नीताविवोत् साहगुणेन सम्पद्” कुमा० । ५ कल्याणे, शब्दरत्नावली ६ सूत्रे, मेदिनी “कार्य्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते” सा० द० उक्तलक्षण्के वीररसस्य ७ स्थायिभावे । स च वीर- रसस्य स्थायी भावः “रतिर्हासश्च शोकश्च- क्रोधीत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमस्तथा” स्थायिनो विमज्यस्य “उत्तमप्रकृति- र्वीरः उत्साहस्थायिभावकः” तत्रोक्तेः । तत्र उद्यममात्रे “मन्दोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना माधव्येन” शकु० “मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः” गीता “महोत्साहः स्थूललक्ष्यः कृतज्ञोवृद्धसेवकः” या० स्मृ० अस्त्यर्ये बला० मतुप् इनि वा उत्साहिन् उत्साहवत् तद्विशिष्टे त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्साहः, पुं, (उत् + सह् + घञ् ।) उद्यमः । तत्- पर्य्यायः । अध्यवसायः २ । इत्यमरः ॥ सूत्रम् । इति मेदिनी ॥ कल्याणम् । भावविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे ३ य परिच्छेदे ! “रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च” ।) ध्रुवकविशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “उत्साहः स्यात् रसे हास्ये ताले केन्दुकसंज्ञके । वशवृद्धिकरः पादैस्त्रयोदशमिताक्षरः” ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-228-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्साह" आता है (34)
औजस्य उत्साहवर्धक । बलवर्धक । ताकतवर । शक्ति बढ़ानेबालासुजल्प उज्वलनीलमणि के अनुसार वह भाषण या कथन जो सहृदयता, उत्साह, उत्कंठा, ऋजुत…उत्तेजन वढ़वा । उत्साह । प्रेरणाचोम जोश । उत्साहजोम उमंग । उत्साहफुल फूलने की क्रिया या भाव । प्रफुल्ल होने का भाव । उत्साह । उमंगउछाह उत्साह । उमंग । हर्ष । प्रसन्नता । आनंद । उ॰ (क) छढ़हि कुँवर मन करहि उ…उमाह उत्साह । उमंग । जोश । चित्त का उद्गगारउराव चाव । चाह । उमंग । उत्साह । हौसलाउलाह पु संज्ञा पुं॰ उल्लास । उमंग । जोश । उत्साहजोशिश उत्साह । जोशहुमंक पु संज्ञा स्त्री॰ उमंग । उत्साह । मौजउच्छाह पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'उछाह', । उत्साहगरमागरमी मुस्तैदी । जोश । सन्नद्धता । उत्साह । जैसे,—पहले तो बड़ी गरमागरमी थी; …परिश्रृत जोश । उत्साह । उमंगप्रोत्साहकता प्रोत्सा- हन का भाव । उत्साहअध्यवसाय लगातार उद्योग । अविश्रांत परी- श्रम । निसीम उद्यम । दृढ़ता पूर्वक किसी…प्रगल्भता बुदि्धमत्ता । होशियारीस्वास्थ्य नीरोग या स्वस्थ होने की अवस्था । नीरीगता । आरोग्य । तंदुरुस्ती । जैसे,…आकूति अभिप्राय । आशय । मतलबऊर्जस् बल । शक्ति । पराक्रमचेप कोई गाढ़ा चिपचिपा या लसदार रस । जैसे, — आम का चेप, सीतला का चेपचोप पु ^१ संज्ञा पुं॰दाप अहंकरा । घमंड । अभिमान । गर्वलहक लहकने की क्रिया या भावहुब अनुराग । प्रेमहौस चाह । प्रबल इच्छा । लालसा । कामनाहुलास आनंद की उमंग । उल्लास । हर्ष की प्रेरणा । खुशी का उमड़ना । आह्लादहौसला किसी काम को करने की आनंदपूर्ण इच्छा । उत्कंठा । लालसा । जैसे,—उसे अपने…उच्छाव पु संज्ञा पुं॰ध्रुपद एक गति जिसके चार तुक होते है ।— अस्थायी, अंतरा संचारी औक आभोग । कोई मि…सरगर्मी जोश । आवेशमुस्तैदी सन्नद्धता । तत्परतासत्वोद्रेक उत्तम प्रकृति की अधिकता या उमंग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें