🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हिंसा
hiṃsā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिंसा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वध या पीड़ा । जीवों को मारना या सताना । प्राण मारना या कष्ट देना ।
२. हानि पहुँचाना । अनिष्ट करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिंसा (आ), f., see below.
हिंसा f. injury, harm (to life or property), hurt, mischief, wrong (said to be of three kinds, 1. mental as ‘bearing malice’; 2. verbal, as ‘abusive language’; 3. personal, as ‘acts of violence’), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
Injury or Mischief personified (as the wife of Adharma and daughter of Lobha and Niṣkṛti), Pur.
Asteracantha Longifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिंसा [हिंस्-अ] 1 Injury, mischief, wrong, harm, hurt (said to be of three kinds:--कायिक ‘personal’, वाचिक ‘verbal’, and मानसिक ‘mental’); अहिंसा परमो धर्मः. --2 Killing, slaying, destruction; R. 5. 57; 3. 313; Ms. 10. 63. --3 Robbery, plunder. --Comp. --आत्मक a. injurious, destructive. --कर्मन् n. {1} any hurtful or injurious act. {2} magic used to effect the ruin or injury of an enemy (= अभिचार q. v.). --प्राणिन् m. a noxious animal. --रत a. delighting [] in mischief. --रुचि a, intent on or delighting in mischief; Māl. 5. 29, --समुद्भव a, arising from injury.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1171-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिंसा स्त्री हिनस--अ । १ बधे मेदि० । २ चौर्य्यादिकर्मणि च अमरः । “हिंसा चैव न कर्त्तव्या वैधहिंसा तु राजसी । [] ब्राह्मणैः स न कर्त्तव्या यतस्ते सात्त्विका मताः” वृह न्मनुः । वैधहिंसाशब्दे ४९७५ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5425-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिंसा, स्त्री, (हिंसनमिति । हिंस + अः । टाप् ।) घातः । इति मेदिनी ॥ चौर्य्यादिकर्म्म । यथा । हिंसा चौर्य्यादिकर्म्म च । इत्यमरः । ३ । ३ । २१८ ॥ चौरस्य कर्म्म चौर्य्यं आदिना बन्धनताडनवृत्ति- नाशत्रासादि च चकाराद्वधोऽपि हिंसा । इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ हिंसिते प्रतिहिंसायां दोषाभावो यथा, -- “कृते प्रतिकृतं कुर्य्यात् हिंसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दोषं समाचरेत् ॥” इति गारुडे । ११५ । ४७ ॥ विष्णुभक्तानां ब्राह्मणादीनाञ्च हिंसाकर्त्तुरचि- रान्नाशो यथा, -- “दुष्टा यदा मे भक्तानां ब्राह्मणानां गवामपि । क्रतूनां देवतानाञ्च हिंसां कुर्व्वन्ति निश्चितम् । तदाचिरन्ते नश्यन्ति यथा वह्नौ तृणानि च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ६ । ६१-६२ ॥ पशुहिसानिषेधो बलिशब्दे द्रष्टव्यः ॥ * ॥ अथ वेधहिंसाविचारः । मा हिंस्यात् सर्व्वा भूतानि इत्यत्र मर्व्वशब्दस्य व्यापकार्थपरतया एतद्विधि- मनुल्लङ्घ्य । वायव्यं श्वेतमालमेत । इत्यादिविधे- र्विपयाप्राप्तेरगत्या वैधातिरिक्तविषयत्वम् । [] सर्व्वाः सर्व्वाणि छन्दसि वेत्यनेन तत् पदं सिद्धम् । यदपि नानादर्शनटीकाकृद्भिर्वाचस्पतिमिश्रै- स्तत्त्वकौमुद्यां अभिहितम् । न च मा हिंस्यात् सर्व्वा भूतानि इति सामान्यशास्त्रं विशेषशास्त्रे- णाग्नीसोमीयंपशुमालभेत् इत्यनेन बाध्येत इति वाच्यंविरोधाभावात् विरोधे हि बलीवसा दुब्बलं वाध्यते । न चास्ति विरोधः भिन्नविषयत्वात् । तथा हि मा हिंस्यादिति निषेधेन हिंसाया अनर्थहेतुभावो ज्ञाप्यतेन पुनरक्रत्वर्थमपि । न चानर्थहेतुत्वक्रतूपकारकत्वयोः कश्चिदस्ति विरोधः । हिंसा हि पुरुषस्य दोषमावक्ष्यति क्रतोश्च उपकरिष्यतीत्यन्तेन । तदपि सांख्य- नये । मीमांसकमते तु विरोध एव । तथा हि । गुरुनये न खलु सर्व्वभूतहिंसाभावविषयकं कार्य्यं इति निषेधविध्यर्थस्य वाघं विना अग्नी- सोमीयपश्वालम्भनविषयकं कार्य्यं इति भाव- विध्यर्थ उपपद्यते । भट्टनये तु अङ्गे यथा तथास्तु । न च मुख्यपशुयागे पुरुषार्थे पशु- हिंसनस्यार्थसाधनत्वमनर्थसाधनत्वञ्चोपपद्यते विरोधात् वस्तुतस्तु अङ्गेऽपि विरोधोऽस्त्येव कुतो विधेरेष स्वभावो यः स्वविषयस्य साक्षात् परम्परया वा पुरुषार्थसाधनत्वमवगमयति अन्यथा अङ्गानां प्रधानोपकारकत्वमपि नाङ्गी- क्रियते । अर्थसाधनत्वं बलवदनिष्टाननुबन्धीष्ट- साधनत्वम् । अनर्थसाधनत्वं वलवदनिष्टासाधन- त्वम् । न चानयोरेकत्र समावेश इति । अत- एवोक्तं तस्मात् यज्ञे वधोऽवध इति । नन्वेवं श्येनेनाभिचरन् यजेत इत्यत्र श्येनस्य शत्रुवध- रूपेष्टसाधनत्वमवगतं अभिचारो मूलकर्म्म चेति मनुना उपपातकगणनमध्ये पाठात् अनिष्ट- साधनत्वमवगतं तदेतत् कथमुपपद्यतामिति चेन्मैवम् । आततायिनमयान्तं हन्यादेवाविचा- रयन् इत्येकवाक्यतया आततायिस्थले इष्टसाध- नत्वम् । अनाततायिस्थले तूपपातकत्वेन बल- वदनिष्टसाधनत्वम् । इत्यविरोध इति । गुरु- चरणा अप्येवम् । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ ब्राह्मणस्य हिंसानिषेधो यथा, -- “हिंसा चैव न कर्त्तव्या वैधहिंसा तु राजसी । ब्राह्मणैः सा न कर्त्तव्या यतस्ते सात्विका मताः ॥” इति श्राद्धविवेकटीकायां गोविन्दानन्दधृत- बृहन्मनुवचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-534-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हिंसा" आता है (26)
अपघात हत्या । हिंसाअर्दन पीड़न । दलन । हिंसाचुक्षा हिंसा । वधपर्याली हिंसन । हिंसा । विशेष— संस्कृत की कृ, भू और अस् धातु के साथ यह व्यवहृत…तोश हिंसाहिंसना दे॰ 'हिंसन', 'हिंसा'जबह गला काटकर प्राण लेने की क्रिया । हिंसासफ्क हिंसन । रक्तपात । हिंसाकदन मरण । विनाशशमन यज्ञ के लिये होनेवाला पशुओं का बलि- दानशसन यज्ञ के लिये पशुओं की हत्या करनाआलंभ छूना । मिलना । पकडनाबंधन बाँधने की क्रियावर्जन त्याग । छोड़नानिशुंभ वधअभिशस्ति अभिशापरेष क्षति । हानिशतेर शत्रुशरणि रास्ता । मार्ग । पथस्खदन फाड़ना । चीरना । टुकड़े टुकड़े करना । विदारणप्राणाघात पीडा़ । कष्टरिप पृथ्वीखष्य कोप । क्रोध । गुस्सासफ्फाकी निष्ठुरता । क्रूरता । बेरहमीप्रोक्षणा पानी छिड़कनाश्रोतःआपत्ति बौद्ध शास्त्र के अनुसार मुक्ति या निर्वाणसाधना की प्रथम अवस्था जिसमें …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें