🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:24:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवरोध
avarodha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवरोध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रुकावट । अटकाव । अड़चन । रोक ।
२. छेकना । घरे लेना । मुहासिरा ।
३. निरोध बंद करना ।
४. अनुरोध । दबाव ।
५. अंतःपुर ।-उ॰ राजकीय अवरोध की ये स्त्रियाँ है ।-इरा॰, पृ॰ ९६ ।
६. लेखनी । कलम [को॰] ।
७. प्रहरी [को॰] ।
८. खाई । गड़ढ़ा [को॰] ।
९. पर्त । तह [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अव-रोध m. hindrance, obstruction, injury, harm, Suśr. &c.
seclusion, imprisonment, Āp. Comm. on Yājñ.
an enclosure, confinement, besieging, Hit.
a covering, lid, L.
a fence, pen, L.
the inner apartments of a palace, the queen's or women's apartments, MBh. i, 1812; R. &c.
a palace, L.
pl. the women's apartments, the wives of a king, Śak.; Ragh. &c.
2. अव-रोध m. (√ 1. रुध् = √ रुह्) ‘moving down’, See 1. रोध
(= अव-रोह below) a shoot or root sent down by a branch (of the Indian fig-tree), AitBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (102,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवरोधः 1 Hindrance, obstruction; फेनायमानं स्रोतोऽवरोधः Suśr. --2 Restraint; अंतःप्राणावरोध Mk. 1. 1. --3 Inner apartments or women's apartments, harem, seraglio; निन्ये विनीतैरवरोधदक्षैः Ku. 7. 73; Śi. 5. 7; अवरोधजनः K. 57; ˚गृहेषु राज्ञः Ś. 5. 3, 6. 11. --4 The wives of a king taken collectively (oft. pl.); अवरोधे महत्यपि R. 1. 32, 4. 68, 87, 6. 48, 16. 58, [] Mv. 6. 20. --5 An enclosure, confinement. --6 Siege, investment, blockade; दुर्गावरोधः H. 3. --7 A covering, lid. --8 A fence, a pen. --9 A watchman. --10 Depression, hollow. --11 Layer (plant); see under अवरुह्. --Comp. --अयनं {1} a seraglio. {2} siege.
अवरोधः 1 Moving down, descending. --2 A shoot sent up by the root of a plant; a slip (for planting); the pendent shoots of the (Indian) fig-tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0186-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवरोध पु० अव + रुध--भावे घञ् । १ निरोधे “फेनाय- मानं स्रोतोऽवरोधः” सुश्रु० बलादि० मदुप् वा ठनो बाधक इनि अवरोधवान् अवरोधी अवरोधयुक्ते त्रि० । कर्म्मणि घञ् । राजान्तःपुरस्थायां २ योषिति, ३ राज दारेषु च । “तत्र हूणावरोधानां भर्त्तषु व्यक्तविक्रमम् । “कलत्रवन्तमात्मनमवरोधे महत्यपि” रघुः आधारे घञ् । ४ राजान्तःपुरे । “पश्यावरोधे शतशोमदीयै” इति रघुः । [] “निन्ये विनीतैरवरोधदर्क्षैः” कुमा० । “विस्रस्तवस्त्रमवरा- धबधूःपपात” माघः । ल्युट् । अवरोधनं निरोधे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0439-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवरोधः, पुं, (अव + रुध् + भावे घञ् ।) तिरो- धानं । (आधारे घञ् ।) राजस्त्रीगृहं । राजगृहं । इति विश्वहेमचन्द्रौ ॥ (“आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्” । इति रामायणे ।) राजदाराः । इति मेदिनी ॥ (“यस्यावरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले । कलिन्दकन्या मथुराङ्गतापि गङ्गोर्म्मिसंसक्तजलेव भाति” ॥ इति रघुवंशे । निरोधः । बाधा । अन्तरायः । आच्छादनं । केदारादिवेष्टनं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-127-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवरोध" आता है (21)
रोक ऐसी स्थिति जिससे चल या बढ़ न सके । गति में बाधा । अटकाव । छेक । अवरोध …रोधन रोक । रुकावट । अवरोधनिरोध रोक । अवरोध । रुकावट । बंधननिग्रह रोक । अवरोधआरोध अवरोध । बाधा । घेरापरिरोध रुकावट । अड़ंगा । अवरोधकैद बंधन । अवरोधखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नाकब्ज ग्रहण । पकड़ । अवरोध । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनामनाही न करने की आज्ञा । रोक । अवरोध । निषेधरुकाव रुकने का भाव । रुकावट । अटकाव । अवरोध । रोकवार जल । पानीमंथर बाल का गुच्छाअर्गल वह लकड़ी जिसे किवाड़ बंद करके पीछे से आड़ी लगा देते है जिससे किवाड़ बा…विहनन हत्या करना । वध । तोटसंबाधन दबाव । रेलपेलस्तंभन संज्ञ पुं॰स्तिभि फूलों का गुच्छा । गुच्छक । स्तवकविनिग्रह नियम । बंधेज । प्रतिबंधव्याक्षेप बिलंब । देरहब्स कैद । कारावास
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें