🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:16:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्तंभन
staṃbhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तंभन संज्ञ पुं॰ [सं॰ स्तम्भन]
१. रुकावट । अवरोध । निवारण ।
२. विशेषतः वीर्य आदि के स्खलन में बाधा या बिलंब ।
३. वह ओषध जिससे वीर्य का स्खलन विलंब से हो । वीर्यपात रोकनेवाली दवा । विशेष—इस अर्थ में लोग भ्रम से इस शब्द का स्तंभक के स्थान पर प्रयोग करते हैं ।
३. सहारा । टेकान । टेक ।
४. जड़ या निश्चेष्ट करना । जडीकरण ।
५. रक्त के प्रवाह या गति का रोकना ।
६. एक प्रकार का तांत्रिक प्रयोग जिससे किसी चेष्टा या शक्ति को रोकते हैं ।
७. वह औषध जो रूखी, ठंढी और कसैली हो, जिसमें पाचन शक्ति कम हो और जो वायु करनेवाली हो ।
८. कब्ज । मलाव- रोध ।
९. कामदेव के पाँच वाणों में से एक । (शेष चार वाण ये हैं—उन्मादन, शोषण, तापन और संमोहन) ।
१०. शां त होना । स्वस्थचित्त होना (को॰) ।
११. दृढ़ या कड़ा करना (को॰) ।
१२. दबाना । नियंत्रित करना (को॰) ।
१३. स्तंभवत् करने की क्रिया । स्तंभ करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तम्भन mf(ई)n. stiffening, making rigid or immovable, paralyzing, Kāv.; HPariś.
stopping, arresting, checking, restraining, MBh.; R.
styptic, astringent, Suśr.
स्तम्भन m. ‘paralyzer’, N. of one of the five arrows of Kāma-deva, Cat.
स्तम्भन n. the act of turning into a pillar (see रम्भा-स्त्˚)
strengthening, supporting, Kāv.; Pañcar.
becoming stiff or rigid, Suśr.
making stiff or rigid, paralysing, Vās.; Bālar.
a means of making stiff or rigid, Hcat.
stopping, arresting (also by magical means), MBh.; VP.
stopping flow of blood &c.
a styptic or astringent, Car.
a partic. magical art or faculty (see under स्तम्भ and cf. जल-स्तम्भन).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1258,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तंभनं [स्तंभयति स्तंभ्-णिच् ल्युट्] 1 Stopping, obstructing, hindering, arresting, suppressing, restraining; लोलोल्लोलक्षुभितकरणोज्जृंभणस्तंभनार्थं U. 3. 36. --2 Paralysing, benumbing, stupefying. --3 Quieting, composure; Pt. 1. 360. --4 Making firm or stiff, fixing firmly. --5 Propping, supporting, --6 Stopping the flow of blood. --7 Anything employed as an astringent. --8 A particular magical art or faculty; see स्तंभ (10). --नः N. of one of the five arrows of Cupid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1144-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तम्भन पु० स्तम्भयति स्तम्भ--णिच् ल्यु । कन्दर्पस्य पञ्चसु वाणेषु मध्ये १ वाणभेदे जटा० । भवे ल्युट् । २ जडीकरणे न० । करणे ल्युट् । षट्कर्मान्तगते तन्त्रोक्ते ३ अभिचारकमेभेदे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5341,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तम्भनं, क्ली, (स्तम्भ + ल्युट् ।) जडीकरणम् । यथा, वगलामुखीस्तोत्रे । “दुष्टस्तम्भनमुग्रविघ्नशमनं दारिद्रविद्रावणम् ॥” षट्कर्म्मान्तर्गताभिचारकर्म्मविशेषः । यथा, -- [] “उलूककाकयोः पक्षौ गृहीत्वा मन्त्रवित्तमः । आलिख्य वै शरावे निशायाञ्च साध्याक्षर- संपुटितम् ॥ मन्त्रं स्थापितपवनं सहस्रजप्तं चतुस्पथे निखनेत् स्तम्भनमेतदवश्यं भविता जगताञ्च नात्र सन्देहः ॥” स्थापितपवनं कृतप्राणप्रतिष्ठम् । “कृत्वा प्रतिकृतिमथवा श्मशानाङ्गारकेशशववसनजाम् । सम्यगधिष्ठितपवनां हृद्गतनाम्नीं समन्त्रललाटाम् ॥ वसनाधिष्ठितपवनां सहस्रजप्तां तदुल्कया वसनाम् । दग्धां कृत्वा निखनेत् श्मशानदेशे सपदि वाक्स्तम्भः ॥ आलिण्य चेष्टकायुगले मन्त्रं सनामपुटितम् । निशया निशीथकाले सहस्रजप्तं प्रतिष्ठित- प्राणम् ॥ बन्धनभतितीक्ष्णतरं स्तम्भनमतितीक्ष्णाम्बु- निःक्षिप्तम् । लिखितमन्त्रचितामयकीलकं, सहितकर्म्म सनाम समारुतम् ॥ कृतजपं त्रिसहस्रकसंख्यया पथि खनेदथ याननिवारणम् । विहितनिम्बतरौ रिपुनामयुतं मनुमिमं निशया कृतनामकम् । नवसहस्रजपादिसुसाधितं पथि खनेदथ सैन्यनिरोधनम् ॥” इति स्तम्भनम् ॥ इति फेत्कारिणीतन्त्रे ५ पटलः ॥ * ॥ अथाग्निस्तम्भनम् । “मालूरस्य रसं गृह्य जलौकां तत्र पेषयेत् । हस्तौ तु लेपयेत्तेन अग्निस्तम्भनमुत्तमम् ॥ शाल्मलीरसमादाय खरमूत्रे निधाय तम् । अग्न्यागारे क्षिपेत्तेन अग्निस्तम्भनमुत्तमम् ॥ वायसी उदरं गृह्य मण्डूकवसया सह । गुडिकां कारयेत्तेन ततोऽग्नौ प्रक्षिपेद्बशी ॥ एवमेतत्पयोगेन अग्निस्तम्भनमुत्तमम् ॥ रक्तपाटलमूलन्तु अवष्टब्धञ्च मूलकैः । दिव्यं स्तम्भयते क्षिप्रं पयः पिण्डं जलान्तकम् ॥ मुण्डीतकवचाकुष्ठं मरीचं नागरं तथा । चर्व्वित्वा च इमं सद्यो जिह्वया ज्वलनं लिहेत् गोरोचनां भृङ्गराजं चूर्णीकृत्य घृतं समम् । दिव्यस्तम्भश्च पीत्वा स्यात् मन्त्रे णानेन वै तथा ओँ ह्यं अग्निस्तम्भनं कुरु ॥ ओँ नमो भगवते जलं स्तम्भय स्तम्भय सं समं सके कके कचर । जलस्तम्भनमन्त्रोऽयं जलं स्तम्भयते शिव ॥” इति गारुडे पूव्वखण्डे । १८६ । ११ -- १८ ॥ प्रकारान्तरं षट्कर्म्मशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
स्तम्भनः, पुं, (स्तम्भयतीति । स्तम्भ + णिच् + ल्युः ।) कामदेवस्य पञ्चवाणान्तर्गत-वाण-विशेषः । यथा, -- [] “उन्मादनः शोषणश्च तापनस्तम्भनस्तथा । सम्मोहनश्च पञ्चैते विख्याताः कामशायकाः ॥” इति जटाधरः ॥ (स्तम्भके, त्रि । यथा, सुश्रुते । १ । ४२ । “कषायः संग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनो लेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोपशोषणश्चेति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-433-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्तंभन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें