🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:50:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्गल
argala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किवाड़ की सिटकनी (2.2.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्गल संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह लकड़ी जिसे किवाड़ बंद करके पीछे से आड़ी लगा देते है जिससे किवाड़ बाहर से न खुले । अरगल । अगरी । ब्योंड़ा ।
२. किवाड़ ।
३. अवरोध ।
४. कल्लोल । लहर ।
५. वे रंगबिरंगे बादल जो सुर्योदय या सुर्यास्त के संमय पूर्व या पश्चिम दिशा में दिखाई पड़ते है और जिनमें होकर सूर्य का उदय या अस्त होता है ।
६. मांस ।
७. एक नरक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्गल mfn. a wooden bolt or pin for fastening a door or the cover of a vessel, Ragh. &c.
a bar, check, impediment, ib.
a wave, L.
अर्गल m. n. N. of a hell, PadmaP. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (89,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्गलः --ला --ली --लं [अर्ज् कलच् न्यंक्वादि˚ कुत्वं Tv.] 1 A wooden bolt, pin, bar &c. (for fastening a door or the cover of a vessel), a bolt, latch, bar; पुरार्गलादीर्घभुजो बुभोज R. 18. 4; [] 16. 6; अनायतार्गलं Mk. 2.; ससंभ्रमेंद्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती K. P. 1; दत्तं च बहिरर्गलं Ks. 4. 62 bolted from without; oft. used figuratively in the sense of a bar, impediment, something intervening as an obstruction; वाक्यार्गलया निवारिताः Pt. 2; Śi. 2. 118; ईप्सितं तदवज्ञानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः R. 1. 79 obstructed; वार्यर्गलामंग इव प्रवृत्तः 5. 45; कंटे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः K. P. 8; see अनर्गल also. --2 A wave or billow. --3 The leaf of a door (कपाटं). --4 A kind of stotra or hymn.
अर्गलः --ला --ली --लं [अर्ज् कलच् न्यंक्वादि˚ कुत्वं Tv.] 1 A wooden bolt, pin, bar &c. (for fastening a door or the cover of a vessel), a bolt, latch, bar; पुरार्गलादीर्घभुजो बुभोज R. 18. 4; [] 16. 6; अनायतार्गलं Mk. 2.; ससंभ्रमेंद्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती K. P. 1; दत्तं च बहिरर्गलं Ks. 4. 62 bolted from without; oft. used figuratively in the sense of a bar, impediment, something intervening as an obstruction; वाक्यार्गलया निवारिताः Pt. 2; Śi. 2. 118; ईप्सितं तदवज्ञानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः R. 1. 79 obstructed; वार्यर्गलामंग इव प्रवृत्तः 5. 45; कंटे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः K. P. 8; see अनर्गल also. --2 A wave or billow. --3 The leaf of a door (कपाटं). --4 A kind of stotra or hymn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0164-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्गल स्त्रीन० अर्ज्ज--कलच् न्यङ्क्वा० कुत्वम् । १ कपाटमध्यस्थे- रोधके १ काष्ठादिदण्डे, “ससम्भ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती” का० प्र० । “पुरार्गलादी- र्घभुजा बुभोज” रघुः, “अथानपोढार्गलमप्यगारमिति” रघुः । सप्नशतीस्तोत्रस्यादौ पाठ्ये २ स्तोत्रविशेषे “अर्गलां कीलकं चादौ पठित्वा कवचं पठेत् । जपेत् सप्तशतीं पश्चात्” मत्स्यसूक्तम् । ३ कल्लोले, ४ कपाटे च न० ५ क्षुद्रार्गले स्त्री । गौरा० ङीष् स्वार्थेकन् । अर्गलिकाप्य- त्रार्थे । ६ विष्कम्भमात्रे रोघकमात्रे स्त्रीन० ॥ वार्य्यर्गला- भङ्ग इव प्रवृत्तः” रघुः । अनुगतनयमार्गामर्गलां दुर्नयस्य” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0363,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्गलं, क्ली, स्त्री, (अर्ज + कलच्, कुत्वम् ।) कपाट- बन्धककाष्ठविशेषः । इत्यमरः ॥ हुड्का तसला इत्यादि भाषा । (“ससम्भ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमिलिताक्षीव भियामरावती” । इति काव्यप्रकाशे । “तां सत्यनाम्नीं दृढतोरणार्गलां ग्टहैर्विचित्रैरुपशीभितां शिवां” । इति रामायणे । “अथानपोढार्गलमप्यगारं” । इति रघुः । प्रति- बन्धः । प्रत्यवायः । अन्तरायः । “ईप्सितं तदवज्ञानात् विद्धिसार्गलमात्मनः” । इति रघुवंशे ।) कल्लोले त्रि । इति मेदिनी ॥ देवीमाहात्म्यपाठ- स्यादौ पाव्यस्तोत्रविशेषः ॥ यथा मार्कण्डेय उवाच । “ब्रह्मन् केन प्रकारेण दुर्गामाहात्म्यमुत्तमं । शीघ्रं सिद्ध्यति तत्सर्व्वं कथयस्व महाप्रभो ॥ ब्रह्मोवाच । अर्गलं कीलकञ्चादौ पठित्वा कवचं पठेत् । जपेत् सप्तशतीं पश्चात् क्रम एष शिवोदितः ॥ अर्गलं दुरितं हन्ति कीलकं फलदं तथा । कवचं रक्षते नित्यं चण्डिका त्रितयं दिशेत् ॥ अर्गलं हृदये यस्य स चानर्गलवाक् सदा । कीलकं हृदये यस्य वशकीलितमानसः ॥ कवचं हृदये यस्य स वज्रहृदयः खलु । ब्रह्मणा निर्म्मितं पूर्व्वं विनिश्चित्यापि चेतसा” ॥ इत्यादि । तदाद्यश्लोको यथा, -- “जय त्वं देवि चामुण्डे जय भूतापहारिणि ! । जय सर्व्वगते देवि ! कालरात्रि नमोऽस्तु ते” ॥ तस्य शेषश्लोको यथा, -- “इदं स्तोत्रं पठित्वा च महास्तोत्रं पठेन्नरः । सप्तशतीं समाराध्य वरमाप्नोति सम्पदं” ॥ इत्यर्गलास्तोत्रं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-103-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्गल" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें