🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:05:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विरोधी
virodhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
व्युत्थान (3.3.126) रोक · मारना · गति · द्रव्य · धन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरोधी १ वि॰ [सं॰ विरोधिन्] [स्त्री॰ विरोधिनी]
१. विरोध करनेवाला । हित के प्रतिकूल चलनेवाला । कार्य़ासिद्धि में बाधा ड़ालनेवाला ।
२. प्रतिद्बंद्बी । विपक्षी । शत्रु । बैरी । दुश्मन ।
३. मुकाबिला करनेवाला । घेरा डालनेवाला (को॰) ।
४. झगड़ालू (को॰) ।
५. अनुकुल न पड़नेवाला । (अन्न) (को॰) ।
विरोधी १ संज्ञा पुं॰
१. साठ संवत्सरों में से पचीसवाँ संवत्सर ।
२. शत्रु । बैरी (को॰) ।
विरोधी श्लेष संज्ञा पुं॰ [सं॰] केशव से अनुसार श्वेष अलंकार का एक भेद, जिसमें श्लिष्ट शब्दों द्बारा दो पदार्थों में भेद, विरोध या न्युनाधिकता दिखाई जाती है । जैसे, उ॰—कृष्णा हरे हरये हरै संपति, शंभु विपत्ति यहै अधिकाई । जातक काम अकामन के हित, घातक काम सकाम सहाई । इसमें यह दिखाया गया है कि हर (शिव) दासों पर हरि की अपेक्षा अधिक कृपा करते है । कृष्णा धीरे धीरे संपत्ति हरते हैं और शिव विपत्ति । हरि काम को उत्पन्न करनेवाले है और निष्काम लोगों के हितू है; शिव काम के घातक है, पर कामना रखनेवालों के सहायक हैं । यहाँ 'काम' शब्द के 'कामदेव' और 'कामना' दो अर्थ हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-रोधी (ई), f. fixed rule, ordinance (?), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (984,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरोधी, [न्] पुं, (विरुणद्धीति । वि + रुध + णिनि ।) शत्रुः । इति हलायुधः ॥ (यथा, मनुः । ४ । १७ । “सर्व्वान् परित्यजेदर्थान् स्वाध्यायस्य विरो- धिनः ॥” [] विरोधोऽस्त्यस्मिन्निति । विरोध + इनिः ।) प्रभ- वादिषष्टिसंवत्सरान्तर्गतत्रयोविंशवर्षम् । यथा, भविष्यपुराणे । भैरव उवाच । “अनग्निप्रबला लोका धान्यौषधिप्रपीडनम् । जायते मानुषे कष्टं विरोधिनि न संशयः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ विरोधविशिष्टे, त्रि । (यथा, कुमारे । ५ । १७ । “विरोधिसत्त्वोज्झितपूर्व्वमत्सरं द्रुमैरभीष्टप्रसवार्च्चितातिथि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-422-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "विरोधी" आता है (42)
अहित शत्रु । वैरी । विरोधीसपत्न अरि । बैरी । विरोधी । शत्रु । यौ॰—सपत्नजित् । सप्त्नदूषण, सपत्नबलनाशन …अयास्य शत्रु । विरोधीप्रतिजन्य प्रतिकूल । विरोधी । वैरी । विरुद्धव्याघातक बाधक । विरोधीप्रत्यर्थक प्रत्यर्थिक संज्ञा पुं॰ शत्रु । विरोधीप्रतीपग विपरीत जानेवाला । प्रतीकूल । विरोधीद्वेष्टा द्वेप करनेवाला । विरोधी । वैरी । शत्रुपारवर्ग्य अन्य वर्ग या दल का । अपर पक्ष का । अन्यदलीय । विरोधीविरोधकारक झगड़ालू । विरोधीविरोधकृत् विरोधी । शत्रुप्रतिकूलिक शत्रु । विरोधीप्रतिविरुद्ध विरोधी । विद्रोहीप्रत्यवस्थाता विरोधी । शत्रुफरीक मुकाबला करनेवाला । प्रति- द्वद्वी । विरोधी । विपक्षी । दूसरे पक्ष काअपच्छी पु संज्ञा पुं॰ विपक्षी । विरोधी । शत्रु । गैरबिपक्षी † संज्ञा पुं॰ वह जो विपक्ष का हो । विरोधी । शत्रु । दुशमनमुखालिफ जो खिलाफ हो । विरुद्ध पक्ष का । विरोधीप्रतिपक्षी विपक्षी । विरोधी । शत्रुप्रतिद्वंदी प्रतिकूल । विरोधीप्रतियोद्धा शत्रु । विरोधीप्रतिरोद्धा विरोधी । शत्रुता करनेवालालघु मिलनो बिछुरन घनो ता बिच बैरिन लाज । द्दग अनुरागी भाव ते कहु कह करै इला…पारक्य पुण्य कार्य जिससे परलोक सुधरता हैविपक्ष विरुद्ध पक्ष । किसी बात के विरुद्ध दूसरी स्थितिप्रतिरोधक वह जो प्रतिरोध करे । रोकने या बाधा डालनेवाला । बाधकभ्रातृव्य भाई का लड़का । भतीजाअपवादक निंदक । अपवाद करनेवालाइदावत्सर बृहस्पति की गति के अनुसार प्रत्येक ६० वर्ष में १२ यगु होता है और प्रत्…प्रत्यनीक कविता का वह अर्थालंकार जिसमें किसी के पक्ष में रहनेवाले या संबंधी के प…अपकारक अपकार करनेवाला । क्षति पहुँचानेवाला । हानिकारीव्यत्यस्त व्यतिक्रांतप्रतिद्वंद्व दो समान व्यक्तियों का विरोध । बराबरवालों का झागड़ाअपकारी हानिकारक । बुराई करनेवाला । अनिष्टसाधकप्रतियोगी हिस्सेदार । शरीकशत्रुपक्ष शत्रु का दल या दिशापर्यवस्थाता प्रतिवादी । प्रतिपक्षीहरिफ दुश्मन । शत्रुअपवादी निंदा करनेवाला । बुराई करनेवालाप्रतिबाधि बाधक । बाधा डालनेवालाविप्रकारी तिरस्कार करनेवालास्पर्द्धित स्पर्धित वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें