🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अयास्य
ayāsya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयास्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रु । विरोधी ।
२. प्राणावायु ।
३. अंगिरा ऋषि ।
अयास्य २ वि॰ निश्चल । अटल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयास्य mfn. (4) (= ἀϊζήϊος Windisch; cf. अयास् and अइआस् before), agile, dexterous, valiant, RV.
अयास्य m. N. of an Aṅgiras (composer of the hymns, RV. ix, 44-66 and x, 67 and 68), RV. x, 67, 1 and 108, 8; ŚBr. xiv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (85,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयास्य a. Ved. Indefatigable, inexhaustible, valiant, invincible. --स्यः 1 A mystical name for the chief life-wind. --2 N. of Aṅgirasa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0157-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयास्य त्रि० यस--णिच्--शक्यार्थे यत् न० त० । १ उपक्षप- यितुमशक्ये “अयुजो असमोनृभिरेकः कृष्टीरयास्यः” ऋ० ८, ६२, २, “अयास्यः उपक्षपयितुमशक्यः” भा० । यासः प्रयत्नस्तत्साध्यः यत् न० त० । २ युद्धरूपसाधनैः साध- यितुमशक्ये शत्रौ । आस्यादयते निर्गच्छति अच् पृ० पदव्य- त्ययः । ३ मुखेन निर्गमनवृत्तिके प्राणवायौ उपचारात ४ तदुपासके अङ्गिरसि ऋषिभेदे । “अयास्यः स्तवमाने- भिरर्कैः” ऋ० १, ६२, ७, “अयास्यः यासः प्रयत्नः तत्साध्यो यास्यः न यास्योऽयास्यः । युद्धरूपैः प्रयत्नैः साधयितुमशक्य इत्यर्थः यद्वा अयास्यः पञ्चवृत्ति- र्मुख्यः प्राणः । स ह्यास्यान्मुखादयते गच्छति निष्- क्रामति । तदुपासकोऽप्यङ्गिगिरा उपचारादयास्य उच्यते । तथा च छन्दोगैराम्नातम् “तं हायास्य उद्गीथमुपा- साञ्चक्रे एतमु एवायास्यं मन्यन्ते आस्याद्यदयते तेनेति” । अथवा अयमास्ये मुखे वर्त्तत इत्ययास्यः तथा च वाजसनेयकम् “ते होचुः क्व नु सोऽभूद्योन इत्थ- मसक्तेत्ययमास्यान्तरितीति” । पूर्ववदुपासकोऽप्ययास्थः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें