🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:31:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अयास्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अयास्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अयास्य

अर्थ: अय (जाना, चलना) + आस्य (मुँह, विवर-ब्रणास्यम्)

अंग्रेज़ी: (4) (= ἀιζήιος Windisch; cf. अया॑स् and अइआ॑स् before), agile, dexterous, valiant, RV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अयास्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अयास्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अयास्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयास्यःअयास्यौअयास्याः
द्वितीयाअयास्यम्अयास्यौअयास्यान्
तृतीयाअयास्येनअयास्याभ्याम्अयास्यैः
चतुर्थीअयास्यायअयास्याभ्याम्अयास्येभ्यः
पञ्चमीअयास्यात् / अयास्याद्अयास्याभ्याम्अयास्येभ्यः
षष्ठीअयास्यस्यअयास्ययोःअयास्यानाम्
सप्तमीअयास्येअयास्ययोःअयास्येषु
सम्बोधनहे अयास्यहे अयास्यौहे अयास्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अयास्य
अयास्य
ayāsya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयास्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रु । विरोधी ।
२. प्राणावायु ।
३. अंगिरा ऋषि ।
अयास्य २ वि॰ निश्चल । अटल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयास्य mfn. (4) (= ἀϊζήϊος Windisch; cf. अयास् and अइआस् before), agile, dexterous, valiant, RV.
अयास्य m. N. of an Aṅgiras (composer of the hymns, RV. ix, 44-66 and x, 67 and 68), RV. x, 67, 1 and 108, 8; ŚBr. xiv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (85,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयास्य a. Ved. Indefatigable, inexhaustible, valiant, invincible. --स्यः 1 A mystical name for the chief life-wind. --2 N. of Aṅgirasa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0157-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयास्य त्रि० यस--णिच्--शक्यार्थे यत् न० त० । १ उपक्षप- यितुमशक्ये “अयुजो असमोनृभिरेकः कृष्टीरयास्यः” ऋ० ८, ६२, २, “अयास्यः उपक्षपयितुमशक्यः” भा० । यासः प्रयत्नस्तत्साध्यः यत् न० त० । २ युद्धरूपसाधनैः साध- यितुमशक्ये शत्रौ । आस्यादयते निर्गच्छति अच् पृ० पदव्य- त्ययः । ३ मुखेन निर्गमनवृत्तिके प्राणवायौ उपचारात ४ तदुपासके अङ्गिरसि ऋषिभेदे । “अयास्यः स्तवमाने- भिरर्कैः” ऋ० १, ६२, ७, “अयास्यः यासः प्रयत्नः तत्साध्यो यास्यः न यास्योऽयास्यः । युद्धरूपैः प्रयत्नैः साधयितुमशक्य इत्यर्थः यद्वा अयास्यः पञ्चवृत्ति- र्मुख्यः प्राणः । स ह्यास्यान्मुखादयते गच्छति निष्- क्रामति । तदुपासकोऽप्यङ्गिगिरा उपचारादयास्य उच्यते । तथा च छन्दोगैराम्नातम् “तं हायास्य उद्गीथमुपा- साञ्चक्रे एतमु एवायास्यं मन्यन्ते आस्याद्यदयते तेनेति” । अथवा अयमास्ये मुखे वर्त्तत इत्ययास्यः तथा च वाजसनेयकम् “ते होचुः क्व नु सोऽभूद्योन इत्थ- मसक्तेत्ययमास्यान्तरितीति” । पूर्ववदुपासकोऽप्ययास्थः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अयास्यअयास्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अयास्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अयास्य 📚 ➤ अय (जाना, चलना) + आस्य (मुँह, विवर-ब्रणास्यम्)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (4) (= ἀιζήιος Windisch; cf. अया॑स् and अइआ॑स् before), agile, dexterous, valiant, RV.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अयास्य 📚शत्रु । विरोधी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अयास्य = अय + आस्य तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें