🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:27:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंकुश
aṃkuśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अंकुश (2.8.41) सृणि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंकुश संज्ञा पुं॰ [ सं॰ अङ्कुशा]
१. एक प्रकार का छोटा शस्त्र या टेढ़ा काँटा जिसे हाथी के मस्तक में गोदकर महावत उसे चलाता या हाँकता है । हाथी को हाँकने का दोमुहाँ काँट या भाला जिसका एक फल झुका होता है । आंकुस । दगजबाग । श्रृणि । क्रि॰ प्र॰—देना ।— मारना ।— लगाना ।
२. प्रतिबंध । रोक । दबाव । नियंत्रण । जैसे, अंकुश में रखना । = प्रतिबंध में रखना ।
३. अंकुश के आकार की हाथ पैर की रेखा । उ॰— अंकुश बरछी शत्कि पबि गदा धनुष असि तीर । आठ शस्त्र यको चिह्न यह धरत पद बलबीर ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ २१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अङ्कुश m. n. a hook, especially an elephant-driver's hook
अङ्कुश [cf. Gk. ἄγκιστρον; Germ. Angel].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (7,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंकुशः [अंक्-लक्षणे उशच् Uṇ. 4. 107] A hook, a goad; Proverb: विक्रीते करिणि किमंकुशे विवादः why higgle about a trifling thing when the whole bargain (of which it forms part) has been struck (the goad ought to follow the elephant); संनिवेश्य कुशावत्यां रिपुनागांकुशं कुशं R. 15. 97; (fig.) one who checks, a corrector, governor, director; त्यजति तु यदा मोहान्मार्गं तदा गुरुरंकुशः Mu. 3. 6; कुशं द्विषामंकुशं R. 16. 81; a restraint or check; निरंकुशाः कवयः poets have free license or are unfettered. --शी one of the 24 Jaina Goddesses. [cf. Germ. angel.] --Comp. --ग्रहः an elephant-driver; अन्वेतुकामोऽ वमतांकुशग्रहः Śi. 12. 16 --दुर्धरः [तृ. त. अंकुशेन दुःखेन धार्यते] a restive elephant. --धारिन् m. a keeper of an elephant. [] --मुद्रा [अंकुशाकारा मुद्रा] a mark resembling a goad in form (ऋज्वीं च मध्यमां कृत्वा तन्मध्यं पर्वमूलतः । तर्जनीं किंचिदाकुंचेत् सा मुद्रांकुशसंज्ञिता).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0018-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्कुश अस्त्री० अङ्क--उशच् । हस्तिचालनोपयोगिनि वक्राग्रे लौहास्त्रभेदे (डाङश) इति ख्याते । “तिरोगतं साङ्कुश- मुद्वहन् शिर” इति माघः । “सन्निवेश्य कुशावत्यां रिपु- नागाङ्कुशं कुशमिति” रघुः । प्रतिबन्धे च “निरङ्कुशाः कवय इति” मल्लिनाथः पक्षा० फक् । आङ्कुशायनः अङ्कुशन्निकृष्टस्थाने त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0071,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्कुशः, पुं क्ली, (अङ्क्यते हस्तिचालनार्थमाहन्यते- ऽनेन अङ्क + उशच् ।) हस्तिचालनार्थलोहमय- वक्राग्रास्त्रं । डाङ्गश इति भाषा । तत्पर्य्यायः । श्टणिः २ । इत्यमरः ॥ सृणिः ३ । इति तट्टीका ॥ अङ्कूषः ४ । इत्युणादिकोषः ॥ (रामायणे, -- “उष्ट्रान् हयान् खरान् नागान् जघ्नुर्दण्डकषाङ्कुशैः ॥ कम्पना अङ्कुशा भल्लाः कालचक्रा गदास्तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-013-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंकुश" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें