🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:24:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवर्तन
vivartana
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚वर्तन mfn. turning round, revolving, MBh.
changing, transforming, Kathās.
वि-˚वर्तन n. (ifc. f(आ). ) rolling (of a horse), RV. i, 162, 14
वि-˚वर्तन n. rolling or tossing about, struggling, Kāv.; Kathās. (also f(आ). , Harav.)
वि-˚वर्तन n. moving or wandering to and fro, Mn. xii, 75
turning round, Suśr.
turning, turn, change, TBr.; Mālatīm.
turning away or back, MBh.; Kālid.
returning, return, Kir.
वि-˚वर्तन n. a kind of dance (also -नृत्य n.), Saṃgīt.
वि-˚वर्तन n. transformation, RPrāt.
existing, being, abiding, W.
going round, circumambulating (an altar &c.), ib.
reverential salutation, MW.
causing to turn or to change, overturning, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (988,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवर्तनं 1 Revolving, revolution, whirling round. --2 Rolling about, turning round; शय्याप्रांतविवर्तनैर्विगमयत्युन्निद्र एव क्षपाः Ś. 6. 4; Ve. 2. 8, 5. 40: Mv. 7. 5. --3 Rolling back, returning. --4 Rolling down, descending. --5 Existing, abiding. --6 Reverential salutation. --7 Passing through various states or existences. --8 An altered condition; पुनरकांडविवर्ननदारुणो प्रविशितष्टि विधिर्तनसो रुजं U. 4. 15; Māl. 4. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0993-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवर्त्तनं, क्ली, परिभ्रमणम् । विपूर्व्वकवृतधातो- रनट् (ल्युट्) प्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (यथा, किराते । ५ । ४० । “कथयति शिवयोः शरीरयोगं विषमपदा पदवी विवर्त्तनेषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-427-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवर्तन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬