🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:37:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिवर्त
parivarta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिवर्त संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फिराव । फेरा । घुमाव । चक्कर । विवर्तन ।
२. आवृत्ति ।
३. अदल बदल । बदला । विनिमय ।
४. जो बदले में लिया या दिया जाय । बदल ।
५. किसी काल या युग का अंत । किसी काल या युग का बीत जाना ।
६. (ग्रंथ का) परिच्छेद । अध्याय । बयान ।
७. पुराणानुसार मृत्यु के पुत्र दुस्सह के पुत्रों में से एक । विशेष—मार्कंडेय पुराण में लिखा है कि मृत्यु के दुस्सह नाम का एक पुत्र था जिसका विवाह कलि की कन्या निर्माष्टि के साथ हुआ था । निर्माष्टि के गर्भ से अनेक पुत्र जन्मे, परिवर्त इनमें तीसरा था । यह एक स्त्री के गर्भ को दूसरी स्त्री के गर्भ से बदल दिया करता था, किसी वाक्य का भी वक्ता के अभिप्राय से विरूद्ध या भिन्न अर्थ कर दिया करता था । इसी से इसे परिवर्त कहने लगे । इसके उपद्रव से गर्भ की रक्षा करने के लिये सफेद सरसों और रक्षोघ्न मंत्र से इसकी शांति की जाती है । इसके पुत्र विरूप और विकृति भी उपद्रव करके गर्भपात कराते हैं । इनके रहने के स्थान डालियों के सिरे, चहारदीवारी, खाई और समुद्र हैं । जब गर्भिणी स्त्री इनमें से किसी के पास पहुँचती है तब ये उसके गर्भ में घुस जाते हैं और फिर बराबर एक से दूसरे गर्भ में जाया करते हैं । इनके बार बार जाने आने से गर्भ गिर जाता है । इसी कारण गर्भावस्था में स्त्री को वृक्ष, पर्वत, प्राचीर, खाई और समुद्र आदि के पास घुमने फिरने का निषेध हैं ।
८. स्वरसाधन की एक प्रणाली जो इस प्रकार है: आरोही—सा ग म रे, रे म प ग , ग प ध म, म ध नि प, प नि सा ध, ध सा रे नि, नि रे ग सा । अवरोही—सा ध प नि, नि प सा ध, ध म ग प, प ग रे म, म रे सा ग, ग सा नि रे, रे नि ध सा ।
९. गृह । आलय । निवासस्थान (को॰) ।
१०. पुनर्जन्म । फिर फिर जन्म लेना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-वर्त -वर्तक &c. See परिवृत्, p. 601.
परि-वर्त m. revolving, revolution (of a planet &c.), Sūryas.
a period or lapse or expiration of time (esp. of a Yuga q.v.), MBh.; R. &c.
(with लोकानाम्) the end of the world, R.
a year, L.
moving to and fro, stirring, Prasannar.
turning back, flight, L.
change, exchange, barter (also परी-व्˚), Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.
requital, return, W.
an abode, spot, place, Hariv.
a chapter, section, book &c., Lalit.
N. of a son of Duḥ-saha (son of Mṛtyu), MārkP.
of the Kūrma or 2nd incarnation of Viṣṇu (also परी-व्˚), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (600,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)वर्तः 1 Revolving, revolution (as of a planet). --2 A period lapse or expiration of time; युगशत, परिवर्तान् Ś. 7. 34. --3 The expirationof a Yuga; Śi. 17. 12. --4 Repetition, recurrence. --5 Change, alteration; तदीदृशो जीवलोकस्य परिवर्तः U. 3 ‘changed condition of life’, ‘change in circumstances’; so जीवलोकपरिवर्तमनुभवामि Māl. 7; स्वरपरिवर्तः Mk. 1. --6 Retreat, flight, desertion. --7 A year. --8 Repeated birth, transmigration. --9 Barter, exchange; Śi. 5. 39. --10 Requital, return. --11 An abode. --12 A chapter or section of a work. --13 N. of the Kūrma or second incarnation of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)वर्त्त परि + वृत--मावे घञ् वा दीर्थः । १ विनिमये । आधारे घञ् । २ युगान्तकाले हेमच० ३ ग्रन्यविच्छेदे अ- ध्यायादौ जटा० कर्त्तरि अच् । ४ कूर्म्मराजे । ५ मृत्युपुत्र- दुःसाध्यपुत्रभेदे मार्कण्डे० पु० ५१ अ० । तन्नामनिरुक्ति- स्तत्रैव “अन्यगर्भे परान् गर्भान् सदैव परिवर्त्तयन् । इतिमाज्ञोति वाक्यञ्च बिवक्षोरन्यदेव हि । परिवर्त्तन संज्ञीऽयम्” । तस्य सुतौ च विरूपविकृतौ तयोः कर्म च तत्रोक्तं यथा “परिवर्त्तसुतौ द्वौ तु विरूपविकृतौ द्विज! । तौ तु वृक्षाग्रपरिखाप्राकाराम्भोधिसंश्रयौ । गुर्विण्याः परिवर्त्तं तौ कुरुतः पादपादिषु । क्रौष्टुके [] परिवर्तन्त्या गर्भस्यान्योदरात्ततः । न वृक्षं चैव नैवाट्टं न प्राकारं महोदधिम् । परिखां वा समाक्रामेदवला गर्भधारिणी” । ६ आवृत्तौ “युगानां परिवर्त्तेन” सू० सि० । यत् स्थानमारम्य ग्रहश्चलितः स चेत् पुनस्तत्स्थानमा- याति तादृशे राशिचक्रस्य ७ परिवर्त्ते च “तेषान्तु परिव- र्त्तेन पोष्णान्ते भगणः स्मृतः” सू० सि० । परिवर्त्तते परि + वृत--अच् । ८ परिवृत्तियुक्ते धनादौ ताण्ड्य० माष्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4253-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवर्त्तः, पुं, (परिवर्त्तनमिति । परि + वृत् + भावे घञ् ।) विनिमयः । (यथा, रामायणे । २ । १०५ । २५ । “हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिवागतम् । ऋतूनां परिवर्त्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥”) कूर्म्मराजः । अपवर्त्तनम् । इति मेदिनी ॥ युगान्तः । इति हेमचन्द्रः ॥ ग्रन्थविच्छेदः । इति जटाधरः ॥ मृत्युपुत्त्रस्य दुःसहस्यौरसेन कलिकन्यानिर्म्माष्टिगर्भजाताष्टपुत्त्रान्तर्गततृतीय- पुत्त्रः । (यथा, मार्कण्डेये । ५१ । २ । “अष्टौ कुमाराः कन्याश्च तथाष्टावतिभीषणाः । दन्ताकृष्टिस्तथोक्तिश्च परिवर्त्तस्तथापरः ॥” तन्नामनिरुक्तिर्यथा तत्रैव १४ श्लोके । “अन्यगर्भे परान् गर्भान् सदैव परिवर्त्तयन् । रतिमाप्नोति वाक्यञ्च विवक्षोरन्यदेव यत् ॥ परिवर्त्तकसंज्ञोऽयं तस्यापि सितसर्षपैः । रक्षोघ्नमन्त्रजप्यैश्च रक्षां कुर्व्वीत तत्त्ववित् ॥”) तस्य पुत्त्रयोः कर्म्मादि यथा, -- “परिवर्त्तसुतौ द्बौ तु विरूपविकृतौ द्बिज ! । तौ तु वृक्षाद्रिपरिखाप्राकाराम्भोधिसंश्रयौ ॥ गुर्व्विण्याः परिवर्त्तन्तौ कुरुतः पादपादिषु । क्रोष्टुके ! परिवर्त्तः स्याद्गर्भस्यान्योदरात्ततः ॥ न वृक्षञ्चैव नैवाद्रिं न प्राकारं पयोनिधिम् । परिखां न समाक्रामेदबला गर्भधारिणी ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे । ५१ । ६२ -- ६४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-063-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें