🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:26:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवर्त
vivarta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवर्त संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समुदाय । समुह । राशि ।
२. नाच । नृत्य ।
३. रूपांतर । परिवर्तन ।
४. आकाश ।
५. आगे जाना या पीछे लौटना (को॰) ।
६. भ्रांति । भ्रम ।
७. अविद्या द्बरा उत्पन्न मिथ्या रूप या भ्रमात्मक ज्ञान (वेदांत) ।
८. गोलाई में चक्कर खाना । वृत्त में घूमना (को॰) ।
९. आवर्त । भंवर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वर्त , वि-वर्तन &c. See under वि-√ वृत्, p. 988.
वि-वर्त m. ‘the revolving one’, N. of the sky, VS.; TS.
a whirlpool, SV.
turning round, rolling onwards, moving about, Mcar.
turning away, L.
dance, L.
changing from one state to another, modification, alteration, transformation, altered form or condition, Kāv.; Kathās.
(in Vedānta) error, illusion, an apparent or illusory form, unreality (caused by A-vidyā, ‘ignorance’, and removed by Vidyā, ‘true knowledge’), Vedāntas.
collection, multitude, L.
(with अत्रेः) N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (987,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवर्तः 1 Turning round, revolving, whirling. --2 Rolling onward, moving about; Mv. 6. 26. --3 Rolling back, returning. --4 Dancing. --5 Alteration, modification, change of form, altered condition or state; शब्दब्रह्मणस्तादृशं विवर्तमितिहासं रामायणं प्रणिनाय U. 2; एको रसः करुण एव निमित्तभेदाद्भन्नः पृथक् पृथगिवाश्रयते विवर्तान् U. 3. 47; अकांडशुष्काशनिपातरौद्रः क एष धातुर्विषमो विवर्तः Mv. 5. 57. --6 (In Vedānta phil.) An apparent or illusory form, an unreal appearance caused by अविद्या or human error; (this is a favourite doctrine of the Vedāntins according to whom the whole visible world is a mere illusion-an unreal and illusory appearance-while Brahman or Supreme Spirit is the only real entity; as a serpent (सर्प) is a vivarta of a rope (रज्जु), so is the world a vivarta of the real entity Brahman, and the illusion is removed by Vidyā or true knowledge; cf. Bhavabhūti: --विद्याकल्पेन मरुता भेघानां भूयसामपि । ब्रह्मणीव विवर्तानां क्वापि विप्रलयः कृतः ॥ [] U. 6. 6). --7 A heap, multitude, collection, an assemblage. --Comp. --वादः the doctrine of the Vedāntins that the visible world is illusory and Brahman alone is the real entity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0993-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवर्त्त पु० वि + वृत--घञ् । १ नृत्ये २ समुदाये ३ अपवर्त्तने वेदान्तोक्ते कारणात् विषमसत्ताकतया उत्पद्यमाने ४ कार्य्ये च । यथा रङ्गात् रजतम् ब्रह्मणो जगत् । वेदान्तिभिः विवर्त्तवाद एवाश्रितः । न परिणामवादः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवर्त्तः, पुं, (वि + वृत् + घञ् ।) समुदायः । अप- वर्त्तनम् । नृत्यम् । इति विश्वः ॥ (प्रतिपक्षः ॥ यथा, नैषधे । ३ । ६४ । “ईशाणिमैश्वर्य्यविवर्त्तमध्ये लोकेशलोकेशयलोकमध्ये ॥” [] समवायिकारणविसदृशकार्य्योत्पत्तिः । यथा, सांख्यतत्त्वकौमुद्याम् । “एकस्य सतो विवर्त्तः कार्य्यजातं नतु वस्तु सत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-427-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवर्त" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें