🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुहा
guhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राकृतिक गुफ़ा (2.3.6) देवखात · बिल · गह्वर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुहा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गुफा । कंदरा । खोह । माँद । उ॰— कोल बिलोकि भूप बड़ धीरा । भागि पैठ गिरि गुहा गँभीरा ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. गुप्त स्थान । छिपने का स्थान (को॰) ।
३. (ला॰) हृदय । अंतः करण (को॰) ।
४. बुद्धि (को॰) ।
५. सिहपुष्पी (को॰) ।
६. शालपर्णी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुहा (instr. of 2. गुह्)
(2. गुहा), f. (gaṇas वृषादि and भिदादि) a hiding-place, cave, cavern, VS. xxx, 16; TBr. i; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Hcat. i, 7 and 10)
(fig.) the heart, ŚvetUp. iii, 20; MBh. xii; BhP. ii, 9, 24
Hemionitis cordifolia, Suśr. i, 19, 27; v, 7, 1 (cf. प्रति-ग्˚)
Desmodium gangeticum, L.
गुहा ind. (3. गुहा), Ved. instr. in a hiding-place, in secret, secretly (opposed to आविस्, and especially with √ धा, नि-√ धा, √ कृ, ‘to conceal, remove’), RV.; AV.; ŚBr. xi, xiii.
2. & 3.गुहा, see s.v. गुह.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (360,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुहा 1 A cave, cavern, hidingplace; गुहानिबद्धप्रतिशब्ददीर्घं R. 2. 28, 51; धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां Mb. --2 Hiding, concealing. --3 A pit, hole in the ground. --4 The heart. --5 Intellect. --Comp. --आहित a. placed in the heart. --चरं Brahman. --मुख a. ‘cave-mouthed,’ widemouthed, open-mouthed. --शयः {1} a mouse. {2} a tiger or lion. {3} the Supreme soul.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0464-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुहा, स्त्री (गुह् + कः टाप् च ।) सिंहपुच्छी- लता । गर्त्तः । पर्व्वतादेर्गह्वरम् । इति मेदिनी । हे । ४ । (यथा, रामायणे । १ । १ । ७० । “किष्किन्ध्यां रामसुग्रीवौ जग्मतुस्तौ गुहां तदा ॥”) शेषस्य पर्य्यायः । विलम् २ शिलासन्धिः ३ देव- [] खातम् ४ गह्वरम् ५ । शालपर्णीवृक्षः ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (हृदयम् । यथा, शतपथ- ब्राह्मणे । ११ । २ । ६ । ५ । “तस्मादिदं गुहाहृदयम् ॥” गूढा ज्ञातृज्ञान- ज्ञेयपदार्थाः अस्यां गूहतेऽस्यामात्मा इति वा । गुह + भिदादित्वादधिकरणे अङ् टाप् च । बुद्धिः । यथा, श्वेताश्वतरोपनिषदि । “अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-346-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुहा" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें