🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:21:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुहाशय
guhāśaya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुहा—शय mfn. dwelling in hiding-places or in caverns, Ragh. iv, 72; Suśr.
being in the heart, Āp.; MuṇḍUp.; ŚvetUp.; MBh. xiv; BhP. (‘N. of Viṣṇu’, L.)
गुहा—शय m. a tiger, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (360,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुहाशय पु० स्त्री--गुहायां गर्त्ते शेते शी--अच् । १ मूषिके शब्दार्थचि० २ सिंहादिषु जन्तुषु भावप्र० यथा “सिंहव्याघ्र वृका ऋक्षतरक्षुद्वीपिनस्तथा । बभ्रुजम्बुकमार्ज्जार इ- त्याद्याः स्युर्गुहाशयाः” । तन्मांसगुणा भाब० प्र० उक्ता यथा “गुहाशया वातहरा गुरूष्णा मधुराश्च ते । स्निग्धा बल्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम्” । स्त्रियामुभयत्र जातित्वेऽपि योपधत्वात् टाप् । गुहायां हृदि शेते । ३ परमात्मनि । “एवं हि यो वेद गुहाशयं प्रभुम्” भा० आश्व० ४० अ० । “सर्वभूतगुहाशयः” श्वेता० उ० । “गुहायां बुद्धौ शेते इति सर्वभूतगुहाशयः” भा० स्वापकाले हृदयेषु शायिनि ४ प्राणे “सप्त इमे लोकायेषु चरन्ति प्राणा गुहाशयानिहिताः सप्त सप्त” मुण्ड० उ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2628,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुहाशयः, पुं, (गुहासु गिरिगह्वरादिषु शेते अवतिष्ठते इति । शीङ् ल शयने + “अधिकरणे शेतेः ।” ३ । २ । १५ । इति अच् ।) व्याघ्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (गुहाशायित्वादेवास्य तथात्वम् । यथा, भावप्रकाशे । “सिंहव्याघ्रवृका ऋक्षतरक्षुद्विपिनस्तथा । बभ्रुजम्वुकमार्ज्जारा इत्याद्याः स्युर्गुहाशयाः ॥” गुहायां हृदये बुद्धौ वा शेते विराजते इत्यर्थः ।) विष्णुः । (यथा, श्वेताश्वतरोपनिषदि । “सर्व्व- भूतगुहाशयः ।” यथा च । “तावत् स भगवान् साक्षात् योगाधीशो गुहाशयः । अन्तर्दधे ऋषेः सद्यो यथेहानीशनिर्म्मिता ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ (प्राणाः । यथा, मुण्डकोपनिषदि । २ । १ । ८ । “सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ।” गुहाशायिनि त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-346-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें