🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:36:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गुहाशय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गुहाशय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुहाशय

अर्थ: चूहा

व्युत्पत्ति: गुहा-शयः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुहाशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गुहाशय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गुहाशय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुहाशयःगुहाशयौगुहाशयाः
द्वितीयागुहाशयम्गुहाशयौगुहाशयान्
तृतीयागुहाशयेनगुहाशयाभ्याम्गुहाशयैः
चतुर्थीगुहाशयायगुहाशयाभ्याम्गुहाशयेभ्यः
पञ्चमीगुहाशयात् / गुहाशयाद्गुहाशयाभ्याम्गुहाशयेभ्यः
षष्ठीगुहाशयस्यगुहाशययोःगुहाशयानाम्
सप्तमीगुहाशयेगुहाशययोःगुहाशयेषु
सम्बोधनहे गुहाशयहे गुहाशयौहे गुहाशयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुहाशय
गुहाशय
guhāśaya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुहा—शय mfn. dwelling in hiding-places or in caverns, Ragh. iv, 72; Suśr.
being in the heart, Āp.; MuṇḍUp.; ŚvetUp.; MBh. xiv; BhP. (‘N. of Viṣṇu’, L.)
गुहा—शय m. a tiger, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (360,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुहाशय पु० स्त्री--गुहायां गर्त्ते शेते शी--अच् । १ मूषिके शब्दार्थचि० २ सिंहादिषु जन्तुषु भावप्र० यथा “सिंहव्याघ्र वृका ऋक्षतरक्षुद्वीपिनस्तथा । बभ्रुजम्बुकमार्ज्जार इ- त्याद्याः स्युर्गुहाशयाः” । तन्मांसगुणा भाब० प्र० उक्ता यथा “गुहाशया वातहरा गुरूष्णा मधुराश्च ते । स्निग्धा बल्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम्” । स्त्रियामुभयत्र जातित्वेऽपि योपधत्वात् टाप् । गुहायां हृदि शेते । ३ परमात्मनि । “एवं हि यो वेद गुहाशयं प्रभुम्” भा० आश्व० ४० अ० । “सर्वभूतगुहाशयः” श्वेता० उ० । “गुहायां बुद्धौ शेते इति सर्वभूतगुहाशयः” भा० स्वापकाले हृदयेषु शायिनि ४ प्राणे “सप्त इमे लोकायेषु चरन्ति प्राणा गुहाशयानिहिताः सप्त सप्त” मुण्ड० उ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2628,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुहाशयः, पुं, (गुहासु गिरिगह्वरादिषु शेते अवतिष्ठते इति । शीङ् ल शयने + “अधिकरणे शेतेः ।” ३ । २ । १५ । इति अच् ।) व्याघ्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (गुहाशायित्वादेवास्य तथात्वम् । यथा, भावप्रकाशे । “सिंहव्याघ्रवृका ऋक्षतरक्षुद्विपिनस्तथा । बभ्रुजम्वुकमार्ज्जारा इत्याद्याः स्युर्गुहाशयाः ॥” गुहायां हृदये बुद्धौ वा शेते विराजते इत्यर्थः ।) विष्णुः । (यथा, श्वेताश्वतरोपनिषदि । “सर्व्व- भूतगुहाशयः ।” यथा च । “तावत् स भगवान् साक्षात् योगाधीशो गुहाशयः । अन्तर्दधे ऋषेः सद्यो यथेहानीशनिर्म्मिता ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ (प्राणाः । यथा, मुण्डकोपनिषदि । २ । १ । ८ । “सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ।” गुहाशायिनि त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-346-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गुहाशयगुहाशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गुहाशय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गुहाशय 📚 ➤ चूहा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुहाशय 📚mfn. dwelling in hiding-places or in caverns, Ragh. iv, 72; Suśr🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गुहाशय = गुहा + शय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें