🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:31:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रकरण
prakaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रकरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्पन्न करना । अस्तित्व में लाना ।
२. किसी विषय को समझने या समझाने के लिये उसपर वाद विवाद करना । जिक्र करना । वृतांत ।
३. प्रसंग । विषय ।
४. किसी ग्रंथ के अंतर्गत छोटे छोटे भागों में से कोई भाग । किसी ग्रंथ आदि का वह विभाग जिसमें किसी एक ही विषय या घटना आदि का वर्णन हो । परिच्छेद । अध्याय ।
५. वह वचन जिसमें कोई कार्य अवश्य करने का विधान हो ।
६. अवसर । काल । समय (को॰) । दृश्य काव्य के अंतर्गत रुपक के दस भेदों में से एक । विशेष—साहित्यदर्पण के अनुसार इसमें सामाजिक और प्रेम संबंधी कल्पित घटनाएँ होनी चाहिए और प्रधानतः श्रृंगार रस ही रहना चाहिए । जिस प्रकरण की नायिका वेश्या हो वह 'शुद्ध' प्रकरण और जिसकी नायिका कुलवधू हो वह 'संकीर्ण प्रकरण' कहलाता है । नाटक की भाँती इसका नायक बहुत उच्च कोटी का पुरुष नहीं होता; और न इसका आख्यान कोई प्रसिद्ध ऐतिहासिक या पौराणिक वृत्त होता है । संस्कृत के मृच्छकटिक, मालतीमाधव आदि 'प्रकरण' के ही अंतर्गत है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚करण n. production, creation, Hariv.
treatment, discussion, explanation
treatise, monograph, book, chapter (esp. introduction or prologue), GṛŚrS.; MBh.; Sarvad.
a subject, topic, question, matter, occasion, opportunity, MBh.; Kāv. &c.
(अस्मिन्न् एव प्रक˚रणे, ‘on this occasion’ or ‘in this connection’, MBh.; न च प्रक˚रणं वेत्सि, ‘nor do you know what is the matter’, Kathās.)
a kind of drama with a fictitious plot (such as, Mṛcch.; Mālatīm. &c.), Sāh. (IW. 471)
treating with respect, W.
doing much or well, ib.
typical performance, ĀpY.
N. of wk. (cf. न्यायप्र्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (653,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रकरणं 1 Treating, explaining, discussing. --2 (a) A subject, topic, department, a subject (of representation); कतमत्प्रकरणमाश्रित्य Ś. 1. (b) A head or subject of treatment. (c) A province or department. --3 A section, chapter or any smaller division of a work. --4 An opportunity, occasion. --5 An affair, a matter. --6 An introduction, prologue. --7 Relation. --8 Doing much or well. --9 A species of drama with invented or [] fictitious plot; as the मृच्छकटिक, मालतीमाधव, पुष्पभूषित &c. The S. D. thus defines it: --भवेत् प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितं । शृंगारोंऽगी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा वणिक् । सापायधर्मकामार्थपरो धीरप्रशांतकः ॥ 511.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0725-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकरण न० प्र + कृ--ल्युट् । १ प्रस्तावे २ अभिनेयनायकादिके दृश्यकाव्यभेदे हेमच० । ३ ग्रन्थसन्धौ ४ एकार्थप्रतिपादक- ग्रन्थांशे च त्रिका० । नाटकादिनी दश दृश्यकाव्य- रूपकाणि विभज्य सा० द० तल्लक्षणमुक्तं यथा “भवेत् प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितम् । शृङ्गारो- ऽङ्गी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथ वा बणिक् । सापाय धर्मकामार्थपरो धीरप्रशान्तकः” । विप्रनायकं यथा मृच्छकटिकम् । अमात्यनायकं मालतीमाधवम् । बणिङ्- नायकं पुष्पभूषितम् । “नायिका कुलजा क्वापि वेश्या क्वापि द्वयं क्वचित् । तेन भेदास्त्रयस्तस्य तत्र भेदस्तृती- यकः । कितवद्यूतकारादिविटचेटकसङ्कुलः” । कुलस्त्री पुष्यभूषिते । वेश्या तुरङ्गदत्ते द्वे अपि मृच्छकटि- के । अस्य नाटकप्रकृतित्वात् शेषं नाटकवत्” । कर्त्तव्यस्य इतिकर्त्तव्यताकाङ्क्षस्य वचनं प्रकरणम् इति शवरभाष्योक्ते ५ ऽर्थे च “श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानस- माख्यानां पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्” जै० ३ । ३ । १४५ । तत्र विनियीगसाधने तस्य श्रुतिलिङ्गताक्यबाध्यत्वं स्थान समाख्यायोर्बाधकत्वञ्च स्थितम्” । “श्रुतिर्द्वितीया क्षमता च लिङ्गं वाक्यं पदान्येव तु संहतानि । सा प्रक्रिया या कथमित्यपक्षा स्थानं क्रमो योगबलं समाख्या” पार्थसारथिमिश्रः । शास्त्रसिद्धान्तप्रतिपादके ६ ग्रन्थभेदे “अस्य च च वेदान्तप्रकरणत्वात्” वेदान्तसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4425,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकरणं, क्ली, (प्रक्रियते अस्मिन्निति । प्र + कृ + आधारे ल्युट् ।) प्रस्तावः । (वृत्त्रान्तः । इत्यमरः । ३ । ३ । ६३ ॥ यथा, महाभारते । ३ । २०४ । २१ । “एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर ! । पतिव्रतानां नियतं धर्म्मञ्चावहितः शृणु ॥”) अभिनेयप्रकारः । रूपकभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ ग्रन्थसन्धिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पादः । स तु एकार्थावच्छिन्नसूत्रसमूहः । इति मुग्धबोध- टीकायां दुर्गादासः ॥ (नाटकोक्तप्रकरणं तद्भेदादिर्यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । २४० -- २४१ । “भवेत् प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितम् । शृङ्गारोऽङ्गी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा बणिक् ॥ सापायधर्म्मकामार्थपरो धीरप्रशान्तकः ॥ विप्रनायकं यथा मृच्छकटिकम् । अमात्यनायकं मालतीमाधवम् । बणिङ्नायकं पुष्पभूषितम् । नायिका कुलजा क्वापि वेश्या क्वापि द्वयं क्वचित् । तेन भेदास्त्रयस्तस्य तत्र भेदस्तृतीयकः ॥ कितवद्यूतकारादिविटचेटकसङ्कुलः ॥ कुलस्त्री पुष्पभूषिते । वेश्या तु रङ्गदत्ते । द्बे अपि मृच्छकटिके । अस्य नाटकप्रतिकृतित्वात् शेषं नाटकवत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-241-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रकरण" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें