🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:42:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रकरण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रकरण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रकरण

अर्थ: निरूपण करना, व्याख्या करना, विचारविमर्श करना

व्युत्पत्ति: प्र+कृ+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रकरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रकरण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रकरणम्प्रकरणेप्रकरणानि
द्वितीयाप्रकरणम्प्रकरणेप्रकरणानि
तृतीयाप्रकरणेनप्रकरणाभ्याम्प्रकरणैः
चतुर्थीप्रकरणायप्रकरणाभ्याम्प्रकरणेभ्यः
पञ्चमीप्रकरणात् / प्रकरणाद्प्रकरणाभ्याम्प्रकरणेभ्यः
षष्ठीप्रकरणस्यप्रकरणयोःप्रकरणानाम्
सप्तमीप्रकरणेप्रकरणयोःप्रकरणेषु
सम्बोधनहे प्रकरणहे प्रकरणेहे प्रकरणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रकरण
प्रकरण
prakaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रकरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्पन्न करना । अस्तित्व में लाना ।
२. किसी विषय को समझने या समझाने के लिये उसपर वाद विवाद करना । जिक्र करना । वृतांत ।
३. प्रसंग । विषय ।
४. किसी ग्रंथ के अंतर्गत छोटे छोटे भागों में से कोई भाग । किसी ग्रंथ आदि का वह विभाग जिसमें किसी एक ही विषय या घटना आदि का वर्णन हो । परिच्छेद । अध्याय ।
५. वह वचन जिसमें कोई कार्य अवश्य करने का विधान हो ।
६. अवसर । काल । समय (को॰) । दृश्य काव्य के अंतर्गत रुपक के दस भेदों में से एक । विशेष—साहित्यदर्पण के अनुसार इसमें सामाजिक और प्रेम संबंधी कल्पित घटनाएँ होनी चाहिए और प्रधानतः श्रृंगार रस ही रहना चाहिए । जिस प्रकरण की नायिका वेश्या हो वह 'शुद्ध' प्रकरण और जिसकी नायिका कुलवधू हो वह 'संकीर्ण प्रकरण' कहलाता है । नाटक की भाँती इसका नायक बहुत उच्च कोटी का पुरुष नहीं होता; और न इसका आख्यान कोई प्रसिद्ध ऐतिहासिक या पौराणिक वृत्त होता है । संस्कृत के मृच्छकटिक, मालतीमाधव आदि 'प्रकरण' के ही अंतर्गत है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚करण n. production, creation, Hariv.
treatment, discussion, explanation
treatise, monograph, book, chapter (esp. introduction or prologue), GṛŚrS.; MBh.; Sarvad.
a subject, topic, question, matter, occasion, opportunity, MBh.; Kāv. &c.
(अस्मिन्न् एव प्रक˚रणे, ‘on this occasion’ or ‘in this connection’, MBh.; न च प्रक˚रणं वेत्सि, ‘nor do you know what is the matter’, Kathās.)
a kind of drama with a fictitious plot (such as, Mṛcch.; Mālatīm. &c.), Sāh. (IW. 471)
treating with respect, W.
doing much or well, ib.
typical performance, ĀpY.
N. of wk. (cf. न्यायप्र्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (653,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रकरणं 1 Treating, explaining, discussing. --2 (a) A subject, topic, department, a subject (of representation); कतमत्प्रकरणमाश्रित्य Ś. 1. (b) A head or subject of treatment. (c) A province or department. --3 A section, chapter or any smaller division of a work. --4 An opportunity, occasion. --5 An affair, a matter. --6 An introduction, prologue. --7 Relation. --8 Doing much or well. --9 A species of drama with invented or [] fictitious plot; as the मृच्छकटिक, मालतीमाधव, पुष्पभूषित &c. The S. D. thus defines it: --भवेत् प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितं । शृंगारोंऽगी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा वणिक् । सापायधर्मकामार्थपरो धीरप्रशांतकः ॥ 511.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0725-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकरण न० प्र + कृ--ल्युट् । १ प्रस्तावे २ अभिनेयनायकादिके दृश्यकाव्यभेदे हेमच० । ३ ग्रन्थसन्धौ ४ एकार्थप्रतिपादक- ग्रन्थांशे च त्रिका० । नाटकादिनी दश दृश्यकाव्य- रूपकाणि विभज्य सा० द० तल्लक्षणमुक्तं यथा “भवेत् प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितम् । शृङ्गारो- ऽङ्गी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथ वा बणिक् । सापाय धर्मकामार्थपरो धीरप्रशान्तकः” । विप्रनायकं यथा मृच्छकटिकम् । अमात्यनायकं मालतीमाधवम् । बणिङ्- नायकं पुष्पभूषितम् । “नायिका कुलजा क्वापि वेश्या क्वापि द्वयं क्वचित् । तेन भेदास्त्रयस्तस्य तत्र भेदस्तृती- यकः । कितवद्यूतकारादिविटचेटकसङ्कुलः” । कुलस्त्री पुष्यभूषिते । वेश्या तुरङ्गदत्ते द्वे अपि मृच्छकटि- के । अस्य नाटकप्रकृतित्वात् शेषं नाटकवत्” । कर्त्तव्यस्य इतिकर्त्तव्यताकाङ्क्षस्य वचनं प्रकरणम् इति शवरभाष्योक्ते ५ ऽर्थे च “श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानस- माख्यानां पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्” जै० ३ । ३ । १४५ । तत्र विनियीगसाधने तस्य श्रुतिलिङ्गताक्यबाध्यत्वं स्थान समाख्यायोर्बाधकत्वञ्च स्थितम्” । “श्रुतिर्द्वितीया क्षमता च लिङ्गं वाक्यं पदान्येव तु संहतानि । सा प्रक्रिया या कथमित्यपक्षा स्थानं क्रमो योगबलं समाख्या” पार्थसारथिमिश्रः । शास्त्रसिद्धान्तप्रतिपादके ६ ग्रन्थभेदे “अस्य च च वेदान्तप्रकरणत्वात्” वेदान्तसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4425,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकरणं, क्ली, (प्रक्रियते अस्मिन्निति । प्र + कृ + आधारे ल्युट् ।) प्रस्तावः । (वृत्त्रान्तः । इत्यमरः । ३ । ३ । ६३ ॥ यथा, महाभारते । ३ । २०४ । २१ । “एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर ! । पतिव्रतानां नियतं धर्म्मञ्चावहितः शृणु ॥”) अभिनेयप्रकारः । रूपकभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ ग्रन्थसन्धिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पादः । स तु एकार्थावच्छिन्नसूत्रसमूहः । इति मुग्धबोध- टीकायां दुर्गादासः ॥ (नाटकोक्तप्रकरणं तद्भेदादिर्यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । २४० -- २४१ । “भवेत् प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितम् । शृङ्गारोऽङ्गी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा बणिक् ॥ सापायधर्म्मकामार्थपरो धीरप्रशान्तकः ॥ विप्रनायकं यथा मृच्छकटिकम् । अमात्यनायकं मालतीमाधवम् । बणिङ्नायकं पुष्पभूषितम् । नायिका कुलजा क्वापि वेश्या क्वापि द्वयं क्वचित् । तेन भेदास्त्रयस्तस्य तत्र भेदस्तृतीयकः ॥ कितवद्यूतकारादिविटचेटकसङ्कुलः ॥ कुलस्त्री पुष्पभूषिते । वेश्या तु रङ्गदत्ते । द्बे अपि मृच्छकटिके । अस्य नाटकप्रतिकृतित्वात् शेषं नाटकवत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-241-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रकरण" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रकरणप्रकरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रकरण 📚 ➤ निरूपण करना, व्याख्या करना, विचारविमर्श करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रकरण 📚उत्पन्न करना । अस्तित्व में लाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रकरण: प्र+कृ+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें