🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रूपक
rūpaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रूपक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूर्ति । प्रतिकृति । उ॰—बाहुलता रति कंठ बिराजत केशव रूप के रूपकं जो है ।—केशव (शब्द॰) ।
२. वह काव्य जो पात्रों द्वारा खेला जाता है या जिसका अभिनय किया जाता है । द्दश्यकाव्य । विशेष—इसके प्रधान दस भेद है, जिन्हें नाटक, प्रकरण, भाण, व्यायोग, समवकार, डिम, ईहामृग, अंक, बीथी, और प्रहसन कहते हैं । इसके अतिरिक्त नाटिका, त्रोटक, गोष्ठी, सट्टक, नाटयरासक, प्रस्थान, उल्लाप्यक, काव्य़, प्रेखण, रासक, संलापक, श्रीगदित, शिल्पक, विलासिका, दुर्मल्लिका, प्रकरणी, हल्लीश और भाग को उपरूपक कहते हैं । विशेष दे॰ नाटक ।
३. एक अर्थालंकार जिसमें उपमेय में उपमान के साधर्म्य का आरोप करके उसका वर्णन उपमान के रूप से या अभेदरूप किया जाता है । विशेष—रूपक दो प्रकार का होता है ।—तद्रूप और अभेद । जिसमें उपमेय का वर्णन उपमान रूप से होता है उसे तद्रूप रूपक, और जिसमें दोनों की अभेदता का वर्णन होता है, उसे अभेद रूपक कहते हैं । रूपक में आकृति, स्वभाव और शील का अभेद और तद्रूपता दिखाई जाती है । तद्रूप का उ॰—रच्यौ बिधाता दुहुन लै सिगरी शीभा साज । तू सुंदरि शचि दूसरी यह दूजो सुरराज । अभेद का उ॰—नारि कुमुदनी अवध सर रघुबर बिरह दिनेश । अस्त भए विकसित भई निरखि राम राकेश
४. एक परिमाण का नाम । तीन गुंज की तौल ।
५. चाँदी ।
६. रूपया ।
७. संगीत में सात मात्राओं का एक दोताला ताल । विशेष—इसमें दो आघात और एक खाली होता है । इसमें खाली ताल पर ही सम होता है । जब यह दूत में बजाया जाता है, तब इसे तेवरा कहते हैं । इसका मृदंग का बोल इस प्रकार + २ + है—धा दिता तेटेकरा । गदिधेने धा । और तबले का बोल इस + प्रकार है - धिन् धा, धिन् धा, तिन् तिन् ता । धा । यौ॰—रूपक ताल = दे॰ 'रूप—७ ।' रूपकनृत्य = एक प्रकार का नृत्य वा नाच रूपकरूपक = रूपक अलकार का एक भेद । रूपक शब्द॰ = लाक्षणिक वा अलंकृत कथन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रूपक mfn. having form, figurative, metaphorical, illustrating by figurative language, Sāh.
रूपक m. a partic. coin (prob. a rupee), Var.; Pañcat. &c.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt. (cf. -ताल)
रूपक [cf. Zd. urupi]
रूपक n. form, figure, shape, appearance (mostly ifc., with f(आ). , = having the form of, composed or consisting of, similar to), MBh.; Kāv. &c.
image, likeness, AitBr.; Kathās.
feature, sign, symptom, W.
kind, species, MaitrUp.
(in rhet.) a figure of speech, metaphor, comparison, simile (esp. one in which इव, वत् &c. are omitted, e.g. बाहु-लता, ‘a creeper-like arm’, पणि-पद्म, ‘a lotus-like hand’ ; there are 3 or 4 varieties of Rūpaka, e.g. the अर्ध-र्˚, ‘partial metaphor’, खण्ड-र्˚, ‘imperfect m˚’, and ललाम-र्˚, ‘flowery m˚’), Kāvyād.; Sāh. &c. (cf. IW. 458)
a drama, play, theatrical performance (esp. of the principal class, as opp. to the उप-रूपकस् or inferior dramas; of the former there are 10 species including the Nāṭaka or higher order of play and the Prahasana or farce), Daśar.; Sāh. &c. (IW. 471)
a partic. weight (= 3 Guñjās), L.
= मूर्त or धूर्त, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (886,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रूपक a. [रूप्-ण्वुल्] 1 Bodily, corporeal. --2 Figurative (as words &c.). --कः A particular coin, a rupee. --कं 1 Form, figure, shape (at the end of comp.). --2 Any manifestation or representation. --3 A sign, feature. --4 A kind, species --5 A drama, play, a dramatic composition; (one of the two main subdivisions of dramatic compositions; it is divided into ten classes; there are eighteen minor divisions of it called उपरूपक); दृश्यं तत्राभिनेयं तद्रूपारोपात्तु रूपकं S. D. 272-3. --6 (In Rhet.) A figure of speech [] corresponding to the English metaphor, in which the upameya is represented as being identical with the upamāna; तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः K. P. 10 (see ad loc. for details). --7 A kind of weight (= three gunjās). --Comp. --तालः a particular time in music. --शब्दः a figurative or metaphorical expression.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0916-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रूपक न० रूपयत्यत्र रूपिण्वुल् । १ अभिनयप्रदर्शके दृश्यकाव्यप्रभेदे, “रूपारोपात्तु रूपकम्” तद्दृश्यं काव्यं नटैरामादिस्वरूपारोपात् रूपकमित्युच्यते” सा० द० । तच्च दशविधम् “नाटकमथप्रकरणं भाणव्यायोगसमव- कारडिमाः । ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रसहनमिति रूपकाणि दश सा० द० । दशरूपकग्रन्थेऽस्य विवृतिः । रूपमस्त्यस्य कन् । २ मूर्त्ते त्रि० मेदि० रूप + स्वार्थे क । ३ शुक्लादि वर्णे, ४ आकारे च ५ अर्थालङ्कारभेदे, सा० द० श्रलङ्कार- शब्दे ४०२ पृ० दृश्यम् । ६ गुञ्जात्रयपरिमाणे “सञ्चाली प्रोच्यते गुञ्जा तास्तिस्रो रूपकं भवेत्” युक्तिक० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4812,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रूपकं, क्ली, (रूपयतीति । रूपि + ण्वुल् ।) नाटकम् । (“तस्य रूपकसंज्ञाहेतुमाह । रूपा- रोपात्तु रूपकम् । रूपकस्य भेदानाह । नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः । ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश ॥ किञ्च । नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सट्टकं नाट्यरासकम् । प्रस्थानोल्लाप्यकाव्यानि प्रेङ्खणं रासकं तथा ॥ संलापकं श्रीगदितं शिल्पकञ्च विलासिका । दुर्मल्लिका प्रकरणी हल्लीशो भाणिकेति च ॥ अष्टादश प्राहुरुपरूपकाणि मनीषिणः । विना विशेष सर्व्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम् ॥” इति साहित्यदर्पणे ६ परिच्छेदः ॥) मूर्त्तम् । (यथा, कथासरित्सागरे । ५५ । ४३ । “आदिश्यताञ्च चित्रे किमालिखामीह रूप- कम् ॥”) काव्यालङ्करणम । इति मेदिनी । के, १४८ ॥ शेषस्य लक्षणं यथा, -- “रूपकं रूपितारोपात् विषये निरपह्नवे । तत् परम्परितं साङ्गं निरङ्गमिति च त्रिधा ॥ यत्र कस्यचिदारोपः परारोपणकारणम् । तत् परम्परितं श्लिष्टाश्लिष्टशब्दनिबन्धनम् ॥ [] प्रत्येकं केवलं मालारूपञ्चेति चतुर्व्विधम् । अङ्गिनो यदि साङ्गस्य रूपणं साङ्गमेव तत् ॥ समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्त्ति च । आरोप्याणामशेषाणां शाब्दत्वे प्रथमं मतम् ॥ यत्र कस्यचिदार्थत्वमेकदेशविवर्त्ति तत् । निरङ्गं केवलस्यैव रूपणं तदपि द्बिधा ॥ माला केवलरूपत्वात् तेनाष्टौ रूपके भिदाः ॥” इति साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदः ॥ अपि च । “अभेदो भासते यस्मिन्नुपमानोपमेययोः । रूपकं कथ्यते सद्भिरलङ्कारोत्तमं यथा ॥ तन्वि युष्मन्मखाम्भोजं लोलालकमधुव्रतम् । न कस्य हरते चेतो लसद्दशनकेशरम् ॥ अस्त्यनेकप्रकारत्वं रूपकोपमयोरपि । संक्षेपेणोक्तमन्यत्तु सुधीभिरवधीयताम् ॥” इति काव्यचन्द्रिका ॥ संख्याविशेषः । यथा, -- “सञ्चाली प्रोच्यते गुञ्जा सा तिस्रो रूपकं भवेत् । रूपकैर्द्दशभिः प्रोक्तः कलञ्जो नाम नामतः ॥” इति युक्तिकल्पतरुः ॥ (उपमानम् । यथा, साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे समासोक्त्यलङ्कारे । “यत्र तु रूप्यरूपकयोः सादृश्यमस्फुटमिति ॥” पुं, मुद्रा । यथा, कथासरित्सागरे । ७८ । १३ । “अल्पे परिकरेऽप्येभिरियद्भिः स्वर्णरूपकैः । किमेष व्यसनं पुष्णात्यथ कञ्चन सद्ब्ययम् ॥” तथाच बृहत्संहितायाम् । ८१ । १२ । “गुञ्जात्रयस्य मूल्यं पञ्चाशद्रूपका गुणयुतस्य ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-174-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें