🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:50:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवष्टंभ
avaṣṭaṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवष्टंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अवष्टम्भ] [वि॰ अवष्टब्ध]
१. सहारा । आश्रय ।
२. थंभा । थाम ।
३. सोना ।
४. अनभ्रता ।
५. आरंभ (को॰) ।
६. खड़ा होना । रुक जाना (को॰) ।
७. हिम्मत । साहस (को॰) ।
८. रोक । बाधा (को॰) ।
९. लकवा । फालिज (को॰) ।
१०. उत्तमता । श्रेष्ठता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-ष्टम्भ m. leaning or resting upon, Suśr. &c.
having recourse to anything, applying, Pañcat.; Sāh.
self-confidence, resoluteness, Suśr.; Pañcat. (cf. सावष्ट्˚)
beginning, L.
obstruction, impediment, L.
post or pillar, L.
gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (104,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवष्टंभः [स्तंभ्-घञ्, सस्य षत्वं] 1 Leaning, resting upon. --2 Support, prop; पक्षाभ्यामीषत्कृतावष्टंभः K. 34, 44, 186, 231, 248; खडलतावष्टंभनिश्चलः Māl. 3; (hence) having recourse to, plucking up or summoning (as courage); तत्कथमहं धैर्यावष्टंभं करोमि Pt. 1; so पौरुष˚, धीरत्व˚ Māl. 2; सहजसत्त्व˚ K. 286. --3 Haughtiness, pride, dignity, majestic greatness; सावष्टंभाकृतिना K. 179 dignified, noble, see सावष्टंभ. --4 A post, pillar. --5 Gold. --6 Commencement, beginning. --7 Stopping, standing till, staying. --8 Courage, steadiness; K. 156, 157; resolute determination; ईदृशोऽस्यावष्टंभः Ratn. 4; अविनयकोपितोऽवष्टंभं कृत्वा K. 261 plucking up courage; पलायनमवष्टंभो वा Pt. 4 holding out (as opposed to पलायनं). --9 Obstruction, impediment. --10 Paralysis, stupefaction K. 141. --11 Excellence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0189-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवष्टम्भ पु० अव + स्तम्भ--घञ् षत्वम् । १ प्रारम्भे २ अनम्रतायाम् ३ आलम्बने । “अवष्टम्भकरं वापि भयघ्नं दण्डधारणम्” । सुश्रु० कर्म्मणि घञ् । ३ स्तम्भे, “रघोरष्टम्भमयेन पत्रिणा” रघुः “न पर्य्याप्तकावष्टम्भपादप्रसारणानि गुरुसन्निधौ कुर्य्यात्” सुश्रुतः ४ सुवर्ण्णे च भावे ल्युट् । अवष्टम्भ- नम् । प्रारम्भे आलम्बने च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवष्टम्भः, पुं, (अव + ष्टम्भ रोधे इति + घञ् । षत्वञ्च ।) स्वर्णं । (“रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः” । इति रघुवंशे ।) स्तम्भः । प्रारम्भः । इति मेदिनी ॥ सौष्ठवं । इति हलायुधः ॥ (अवलम्बनं । बोधनम् । निष्पन्दता ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें