🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संश्रय
saṃśraya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संश्रय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संयोग । मेल । संबंध । समागम । लगाव । संपर्क ।
३. आश्रय । शरण । पनाह ।
४. सहारा । अवलंब ।
५. राजाओं का परस्पर रक्षा के लिये मेल । अभिसंधि । विशेष—स्मृतियों में यह राजा के छह् गुणों में कहा गया है और दो प्रकार का माना गया है—(१) शत्रु से पीड़ित हो कर दूपरे राजा को सहायता लेना; और (२) शत्रु से पहुँचनेवाली हानि की आशंका से किसी दूसरे बलवान् राजा का आश्रय लेना ।
६. पनाह को जगह । शरण स्थान ।
७. रहने या ठहरने की जगह । घर ।
८. विश्राम की जगह । विश्रामस्थान (को॰) ।
९. उद्देश्य । लक्ष्य । मतलब ।
१०. किसी वस्तु का अंग । हिस्सा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-श्रय m. (ifc. f(आ). ) conjunction, combination, connection, association (ifc. ‘joined or connected with’), relationship or reference to (ifc. ‘relating to’, ‘referring to’; ˚यात् ind. ‘in consequence of’), MBh.; Kāv. &c.
going or resorting or betaking one's self to any person or place (loc. or comp.), going for refuge or protection, having recourse to (cf. कलि-स्˚), MBh.; Pañcat. &c.
league, alliance, leaguing together for mutual protection (one of the 6 Guṇas of a king), Mn. vii, 160; Yājñ. &c.
a refuge, asylum, shelter, resting or dwelling-place, residence, home (ifc. ‘residing with’, ‘living or dwelling or resting in or on’), MBh.; Kāv. &c.
devotion to, attachment to (ifc. ‘devoted or attached to’; ˚यात् ind. ‘by means or help of’), MBh.; R. &c.
an aim, object, MW.
a piece or portion belonging to anything, MBh.
N. of a Prajā-pati, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1118,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संश्रयः 1 A resting or dwelling place, residence, habitation; परस्परविरोधिन्योरेकसंश्रयदुर्लभं V. 5. 24; R. 6. 41; oft. at the end of comp. in this sense and translated by ‘residing with’, ‘relating or pertaining to’, ‘with reference to’; ज्ञातिकुलैकसंश्रयां Ś. 5. 17; नौसंश्रयः R. 16 57; U. 3. 17; मनोरथोऽस्याः शोशमौलिसंश्रयः Ku. 6. 60; द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः 1. 43; एकार्थसंश्रयमुभयोः प्रयोगं M. 1. --2 Seeking protection or shelter with, fleeing for refuge, forming or seeking alliance, leaguing together for mutual protection; one of the 6 guṇas or expedients in polities; see under गुण also; Ms. 7. 160. --3 Resort, refuge, asylum, protection, shelter; अनपायिनि सश्रयद्रुमे गजभग्ने पत्ननाय वल्लरी Ku. 4. 31; Me. 17; Pt. 1. 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1071-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संश्रय पु० सम् + श्रि--भावे अच् । आश्रये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5181,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संश्रयः, पुं, (सं + श्रि + अच् ।) आश्रयः । यथा, स्तुता सुरैः पूर्व्व मभोष्टसंश्रया- त्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता । करोतु सा नः शुभहेतुरोश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये ५ अध्यायः ॥ (आश्रयस्थानम् । यथा, रामायणे । २ । ४१ । ६ । “अहो निश्चतनो राजा जीवलोकस्य संश्रयम् । धर्म्मो सत्यव्रत्रं रामं वनवासे प्रवत्स्यति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-204-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें