🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:18:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपेक्षा
apekṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपेक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आकांक्षा ।इच्छा । अभिलाषा । चाह । जैसे,—कौन पुरुष है, जिसे धन की अपेक्षा न हो । आवश्यकता ।जरुरत । जैसे—संन्यासियों को धन की अपेक्षा नहीं है ।
३. आश्रय । भरोसा । आशा । जैसे—पुरुषार्थी पुरुष किसी की अपेक्षा नहीं करते ।
४. कार्य कारण का अन्योन्य संबंध ।
५. निस्बत । तुलना । मुकाबिला । जैसे—बँगला की अपेक्षा हिंदी सरल है । उ॰—बात बनाने में पुरुषों की अपेक्षा स्त्री स्वभाव से चतुर होती है । —श्रीनीवास ग्रं॰, पृ॰९३ । विशेष—इस अर्थ मे यह मात्राभेद दिखाने के लिए व्यवहृत होता है और इसके आगे मे लुप्त रहता है ।
६. प्रतीक्षा । इंतजार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपेक्षा f. looking round or about, consideration of, reference, regard to (in comp.; rarely loc.)
dependence on, connection of cause with effect or of individual with species
looking for, expectation, hope, need, requirement
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (56,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपेक्षा --क्षणं 1 Expectation, hope, desire. --2 Need, requirement, necessity; निरपेक्ष without hope or need, regardless of; सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः; अनपेक्षः शुचिर्दक्षः Bg. 12. 16; or in comp.; स्फुलिंगावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः Ś. 7. 15 awaiting kindling. --3 Consideration, reference, regard, with the obj. in loc. case; more usually in comp.; मध्यभंगानपेक्षं Ratn. 1. 17 regardless of; the instr. and sometimes loc. of this word frequently occur in comp. meaning ‘with reference to’, ‘out of regard for’, ‘with a view to’, ‘for the sake of’; सापि कार्यकरणापेक्षया क्षुरमेकमादाय तस्याभिमुखं प्रेषयामास Pt. 1; नियमापेक्षया R. 1. 94; वृषलापेक्षया Mu. 1; पौरजनापेक्षया {2} out of regard for; किमकौशलादुत प्रयोजनापेक्षया {3} with a view to gain some object; प्रथमसुकृतापेक्षया Me. 17; दंडं शक्त्यपेक्षं Y. 2. 26 in proportion to, in accordance with; अत्र व्यंग्यं गुणीभूतं तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारिकत्वात् K. P. 1 as compared with it. --4 Connection, relation, dependence as of cause with effect or of individual with species; शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः Ak. --5 Care, attention, heed; देशापेशाक्षास्तथा यूयं यातादायांगुरीयकं Bk. 7. 49. --6 Respect, deference. --7 (In gram.) = आकांक्षा q. v. --Comp. --बुद्धिः (In Vaiśeṣika phil.) the distinguishing perception by which we apprehend ‘this is one,’ ‘this is one &c.’ and which gives rise to the notion of duality; [] see Sarva. chap. 10 where अपेक्षाबुद्धिः = विनाशकविनाशप्रतियोगिनी बुद्धिः; cf. Bhāṣā P. द्वित्वादयः परार्धांता अपेक्षाबुद्धिजा मताः । अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः अपेक्षाबुद्धिनाशाच्च नाशस्तेषां निरूपितः 107-8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0120-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपेक्षा स्त्री अप + ईक्ष--भावे अ । १ आकाङ्क्षायां, सा च शाब्द- बोधजनिका “यत्पदेन विना यस्यानुभावकता भवेदित्युक्ता तत्पदे पदवत्त्वरूपा । अपेक्षायाञ्च प्रायशोवृत्तिर्नेष्यते “सापेक्षे प्रत्ययो न स्यात् समासो वा कथञ्चन । सापेक्षं तद्विजानीयादसमस्तविशेषणम्” यथा प्रवीर पुत्रकाम्यति ऋद्धस्य राजमातङ्ग इत्यादौ प्रत्ययसमासौ न स्तः । “सापेक्ष- त्वेऽपि गमकत्वात् समास” इति भाष्योक्तेः देवदत्तस्य गुरु- कुलसमित्यादौ समासः इति भेदः । १ प्रयोजकावे तच्च ज्ञाने स्थितौ उत्पत्तौ वा इतरस्यानुरोधित्वम् ज्ञा- नादिकार्य्ये च यस्य यत्पदार्थान्तरज्ञानाद्यनुरोधः तस्य तदपेक्षा । अतएव तर्कग्रन्थे जगदीशेन “स्वापेक्षापादकः प्रसङ्ग आत्माश्रयः अपेक्षा च ज्ञप्तावुत्पत्तौ स्थितौ च ग्राह्येत्यभिधाय एतद्घटज्ञानं यद्येतद्घटज्ञानजन्यं स्यादे- तद्घटज्ञानभिन्नं स्यादिति ज्ञप्तौ । घटोऽयं यद्येतद्घटजनकः स्यात् एतद्घटभिन्नः स्यादिति उत्पत्तौ, अयं घटः यद्येतद्घट- वृत्तिः स्यात् तथात्वेनोपलभ्येतेति स्थितौ च” स्वापेक्षा- पेक्षितत्वे उदाहृतम् । अनतिदूरे च “अपेक्षा चात्र साक्षात्- परम्परासाधारणी ग्राह्ये” त्युक्तम् । तेन साक्षात् परम्परया वा स्वज्ञानादिप्रयोजकतैवापेक्षेति निष्कर्षः । स्वग्रहसापेक्ष ग्रहसापेक्षग्रहकत्वमन्योन्याश्रयलक्षणम् । ३ अनुरोधे “सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः” रघुः । ४ स्पृहायाञ्च “समुगोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेदिति” “अध्यात्मरतिरासीत निरपेक्षोनिरामिष इति” च मनुः । “मिरपेक्षः विगतस्पृह इति” कुल्लूकभट्टः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0253,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपेक्षा, स्त्री, (अप + ईक्ष + भावे अ, स्त्रियां टाप् ।) कार्य्यनिमित्तयोरन्योन्याभिसम्बन्धः । इति [] सुपद्मटीकायां विष्णुमिश्रः ॥ आकाङ्क्षा । यथा, -- “सा प्रक्रिया या कथमित्यपेक्षा” । इति वेदा- न्तटीकायां वाचस्पतिमिश्रः ॥ (आकाङ्क्षा । अभि लाषः । आशा । “अपेक्षा भिक्षायामपि किमपि चेतः स्त्रपयति” । इति शान्तिशतके । प्रयत्नः । अनुरागः । सम्मा- नना । “अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेदपेक्षया । रक्षितं वर्द्धयेच्चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्” ॥ इति मनुः । पर्य्यालोचनं । विचारः । अनुचि- न्तनं । “सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः” । इति रघुवंशे । “न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय” । इति मेघदूते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-069-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपेक्षा" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें