🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपयम
upayama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विवाह (2.7.60) विवाह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपयम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विवाह ।
२. संयम ।
३. आधार । आलंबन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-यम m. (Pāṇ. iii, 3, 63) appropriation, taking possession of
marrying, marriage, Sāh.
kindling a fire, (कन्याग्न्य्-उपयम, taking a wife and kindling the domestic fire, Gaut. xviii, 18)
a support, stay, ĀpŚr. xv, 9, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (204,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपयमः 1 Marriage, marrying; कन्या त्वजातोपयमा सलज्जा नवयौवना S. D. --2 Restraint.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0327-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपयम पु० उप + यम--अप् । विवाहे । “कन्या त्वजातोप- यमा सलज्जा नवयौवना” सा० द० । उपयमस्य भेदादिक- मुद्वाहशब्दे ११८ ६ पृ० उक्तं तत्काल वरकन्यामेलकादि विशेषोनिरूप्यते । तत्र द्विजातीनां समावर्त्तनानन्तरं [] विवाहकालः मनुना “चतुर्थमायुषोभागमुषित्वाद्यं गुरौ द्विजः । द्वितीयमायुषोभागं कृतदारो गृहंवसेत्” आयुर्द्वितीयभागे विवाहकाल उक्तः” कुल्लूकभट्टे न तु पूर्व्वापरविरोधमाशङ्ख्य ब्रह्मचर्य्यकालोत्तरत्वमस्य समर्थितं यथा “चतुर्थं भागमिति ब्रह्मचर्य्यकालोपलक्षणा- र्थम् आनयतपरिमाणत्वादायुषश्चतुर्थभागस्य दुर्ज्ञानत्वात् न च “शतायुर्वै पुरुष” इति श्रुतेः पञ्चविंशतिवर्षपर्य्यन्तपर त्वम्, “षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्य्यमित्यादिना विरोधात् । आश्रमसमुच्चयपक्षमाश्रितो ब्राह्मण उक्तं ब्रह्मचर्य्य- कालं जन्मापेक्ष्याद्यं यथाशक्ति गुरौ स्थित्वा द्वितीय- मायुषश्चतुर्थभागं कृतदारो गृहस्थाश्रममनुतिष्ठेत् “गृह- स्थस्तु यदा पश्येत् बलिपलितमात्मनः । पुत्रेषु दारान् निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा” (मनुः) इत्यनियत- कालत्वात् द्वितीयमायुषीभागमित्यपि गार्हस्थकालमेव" “गुरुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उद्वहेत द्विजोभार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम्” मनुना समावर्त्त- नोत्तरमेव विवाहकालोविहितः । समावर्त्तनकालश्च “षट्- त्रिंशदाब्दिकं चर्य्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्द्धिकं पा- दिकं वा ग्रहाणान्तिकमेव वा” मनुना षट्त्रिंशद् वर्षाद्यु- त्तरकालः उक्तः । स च शक्त्यपेक्षया युगभेदेन वा व्यव- स्थाप्यः तथा च सत्ययुगे, ३६ वर्षाः त्रेतायामष्टादश वर्षाणि द्वापरे नव वर्षाणि कलियुगे वेदग्रहणकालपर्य्यन्तं ब्रह्म- चर्य्यं कार्यं ततःसमावर्त्तनम् । युक्तञ्चैतत् मनुनासत्ये नराणां चतुःशतायुष्कत्वेन त्रेतायां त्रिशतायुष्कत्वेन द्वापरे द्विशतायुष्कत्वेन कलौ शतायुष्कत्वेन चोक्तेः आयुरुत्तमत्वादिभेदेन व्रतकालाधिक्यादि । अतएव “दीर्घ- कालं ब्रह्मचर्यं धारणञ्च कमण्डलोः” इत्यादिपुराणे कलौ आयुषोहीनत्वाभिप्रायेणैव दीर्घकालब्रह्मचर्य्यनिषेधः । तत्रायं भेदः । “केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधी- यते । राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके ततः” मनुना स्वस्वोपनयनद्विगुणितकालएव गोदानाख्यस्य केशान्त- संस्कारस्य विधानात् वेदव्रतरूपस्य वक्ष्यमाणस्य म- हानाम्न्यादिकेशान्तरूपस्यानन्तरं विवाहस्य कर्त्तव्य- तायाःसर्वनिबन्धृभिर्व्य वस्थापितत्वेन स्वस्वोपनयनद्विगुण कालोत्तरं विवाहस्य कर्त्तव्यता नार्वाक् । तथा च ब्राह्म- णस्य १६ वर्षात् क्षत्रियस्य द्वाविंशतेः वैश्यस्य चतुर्विंशते- रुत्तरं विवाहकालः । अतएव रघौ वर्णितम् “अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवर्त्तयत् पिता” [] शूद्राणान्तु “र्वश्यवच्छौचकल्पश्चेत्युक्तेर्वैश्यधर्मातिदेशात् चतुर्विंशतिवर्षोत्तरमेव विवाहकालः “त्रिंशद्वर्षोवहेद्भार्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् । त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षीयां धर्मे सीदति सत्वरं इति मनुना ब्रह्मचर्य्यरक्षणाशक्तौ सत्वरतोक्तेः अशक्तौ ततोऽर्वागपि कर्त्तुं शक्यते इति भेदः । स तु न श्रेयानिति बोध्यम् । अतएव शु० त० रघुनन्दनेन । “अनूढभार्य्यः शूद्रस्तु षोडशाद्वत्सरात् परमिति” शङ्ख- वचनार्थमीमांसायां “तद्विशेषणेन न्यायवर्त्तिनां शूद्राणां षोडशवर्षोपरि विवाहकालः कल्प्यते” इति व्यवस्थाप्य तत्समर्थनाय वैश्यवच्छौचकल्पश्चेति चकाराद्वैश्यधर्म्म- मात्रस्यातिदेशमुक्त्वा अतिदेशेन शूद्रस्याप्युपनयनप्राप्तौ “विवाहमात्रं संस्कारं शूद्रोऽपि लभते सदेति” ब्रह्म- पु० तस्य विवाहस्येवोपनयनस्थानीयता
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपयमः, पुं, (उप + यम् + अप् ।) विवाहः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-258-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें