🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:25:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवाह
vivāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विवाह (2.7.60) उपयम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वाह m. leading away (of the bride from her father's house), taking a wife, marriage with (instr. with or without सह), AV.; &c. (eight kinds of marriage are enumerated in Mn. iii, 21, viz. Brāhma, Daiva, Ārṣa, Prājāpatya, Āsura, Gāndharva, Rākṣasa, and Paiśāca; cf. Yājñ. i, 58-61 and IW. 190 &c.)
a partic. wind, Śak., Sch. (prob. w.r. for वि-वह)
a vehicle (and ‘marriage’), AitBr. vii, 13
वि-वाह n. a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (987,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवाहः Marriage; (Hindu lawgivers enumerate eight forms of marriage; ब्राह्म दैवस्तथै वार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गांधर्वे राक्षसश्चैव पैशाचश्च ष्टमोऽधमः Ms. 3. 21; see Y. 1. 58-61 also; for explanation of these forms see s. v.). --Comp. --चतुष्टयं marrying four wives. --दीक्षा the marriage ceremony or rite; R. 3. 33.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवाह पु० वि + वह--घञ् । दारपरिग्रहे तज्जनके व्या- पारे च । उद्वाहशब्दे उपयमशब्दे च दृश्यम् । “भार्य्यात्वसम्पादकज्ञानं विवाहः” इति उद्वा० रघु० । भार्य्यात्वस्योपलक्षणतया निवेशः । तेन नान्योन्याश्रयः चरमसंस्कारो विजातीयसंस्कारो वा विवाहः” इत्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवाह" आता है (37)
उपयम विवाहनिवेश विवाहपरिणय ब्याह । विवाह । उद्वाह । दारपरिग्रह । शादीउद्वाह विवाहउपयमन विवाहपाणौकरण विवाह । पाणिग्रहणपाणिग्रहण विवाह की एक रीति जिसमें कन्या का पिता उसका हाथ वर के हाथ में देता है ।…आवाह परिणयसंस्कार । विवाहदारग्रहण विवाह । शादीदारकर्म भार्याग्रहण । विवाहलग्नकाल शुभ समय । शुभ घडी़ । कोई शुभ कार्य, विवाह, यज्ञ आदि करने के लिये निर्ध…दारसंग्रह भार्याग्रहण । विवाहस्तंभपूजा विवाह, यज्ञ आदि के समय मंडप में गड़े खंभे की पूजाअक्दे विवाह । पाणिग्रहणबरकाज विवाह । ब्याह । शादीवाधुवय वाधूवय संज्ञा पुं॰ पाणिग्रद्दण । विवाहपात्रौकरण विवाहदारपिरग्रह का ग्रहण । पाणिग्रहण । विवाहप्राणिग्रह विवाहलग्न ज्योतिष में दिन का उतना अंश, जितने में किसी एक राशि का उदय रहता है । व…उद्वह (स्त्री॰ उद्वहा)उपयाम यज्ञपात्र विशेषप्रदान देने की क्रिया । देनानिर्वेश भोगपरिग्रह प्रतिग्रह । ग्रहण । लेना । दान लेनाशकुंतला राजा दुष्यत की स्त्री जो भारतवर्ष के सुप्रसिद्ध राजा भरत की माता और मे…प्रतिग्रह स्वीकार । ग्रहणउद्वहन ऊपर खिंचना । उठनानांदीमुख कुँए का ढकनादग्धा सूर्य के अस्त होने की दशा । पश्चिमहस्तेकरण हाथ में या मारफत करनाप्रतिग्रहण प्रतिग्रह । विधिपूर्वक दिया हुआ दान भेंट आदि लेनाउपयापन पास लानाहस्तग्रह हाथ पकड़नाशादी खुशी । प्रसनन्ता । हर्ष । आनंदबधावा बधाईव्याह देश, काल औरह जाति के नियया- नुसार वह रिति या रस्म जिसमें स्त्री और पुर…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें