🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:27:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपयाम
upayāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विवाह के और नाम (2.7.61) परिणय · उद्वाह · पाणिपीडन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपयाम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञपात्र विशेष ।
२. सोमरस निकालते समय पढ़े जानेवाले सूत्र वैदिक मंत्र ।
३. विवाह [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-याम अम्, m. (Pāṇ. iii, 3, 63) a particular vessel for ladling out
a ladle (used at sacrifices), VS. vii, 4, &c.
N. of a deity, VS. xxv, 2
N. of the verses (VS. vii, 4 seqq.) uttered in ladling out the Soma juice, ŚBr.; KātyŚr.
marrying, marriage, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (204,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपयामः 1 A kind of vessel in a sacrifice. --2 The formulas uttered in taking out the Soma juice by means of a ladle. --3 Marriage (see उपयम).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0327-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपयाम पु० उपयामयत्यनेन उप + यम--णिच्-अच् [] ग्रहरूपे पात्रभेदे । “उपयामगृहीतोऽसि” यजु० ७, ४, ११, २० । उपचारात् २ तद्देवे च । “वातं प्राणेनापा- लेन नासिके, उपयाममधरेण” यजु० २५, २ । उप + यम--घञ् वा वृद्धिः । २ विवाहे । “यर्हि भवेदुपयामस्तर्हि सती खलु कन्या” मु० चि० । बला० अस्तर्थे वा मतुप् । उपयामवत् तद्विशिष्टे त्रि० । पक्षे इनि उपयामिन् तत्रैव उभयत्र स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1283-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपयामः, पुं, (उप + यम् + घञ् ।) विवाहः । इत्य- मरः । (यज्ञाङ्गपात्रविशेषः । यथा यजुर्व्वदे ७ । ४ । ११ । “उपयामगृहीतोऽसि” । उपयाम्यतेऽनेन । उप + यम + णिच् + अच् । इति व्युत्पत्त्या सि- द्धम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें