🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:16:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शकुंतला
śakuṃtalā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शकुंतला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शकुन्तला]
१. राजा दुष्यत की स्त्री जो भारतवर्ष के सुप्रसिद्ध राजा भरत की माता और मेनका अप्सरा की कन्या थी । विशेष—महाभारत में लिखा है कि शकुंतला का जन्म विश्वामित्र के वीर्य से मेनका अप्सरा के गर्भ से हुआ था जो इसे वन में छोड़कर चली गई थी । वन में शकुंतों (पक्षियों) आदि ने हिंसक पशुओं से इसकी रक्षा की थी इसी से इसका नाम शकुंतला पड़ा । वन में से इसे कणव ऋषि उठा लाए थे और अपने आश्रम में रखकर कन्या के समान पालते थे । एक बार राजा दुष्यंत अपने साथ कुछ सैनिकों को लेकर शिकार खेलन े निकले और घूमते फिरते कणव ऋषि के आश्रम में पहुँचे । ऋषि उस समय वहाँ उपस्थित नहीं थे, इससे युवती शकुंतला ने ही राजा दुष्यंत का आतिथ्य सत्कार किया था । उसी अवसर पर दोनों में पहले प्रेम और फिर गंधर्व विवाह हो गया । कुछ दिनों के बाद राजा दुष्यंत वहाँ से अपने राज्य को चले गए । कणव मुनि जब लौटकर अपने आश्रम में आए, तब वे यह जानकर बहुत प्रसन्न हुए कि शकुंतला का विवाह दु्ष्यंत से हो गया । शकुंतला उस समय गर्भवती हो चुकी थी अतः समय पाकर उसके गर्भ से बहुत ही बलवान् और तेजस्वी पुत्र उत्पन्न हुआ, जिसका नाम भरत रखा गया । कहते हैं, इस देश का भारतवर्ष नाम इसी के कारण पड़ा कुछ दिनों बाद शकुंतला अपने पुत्र को लेकर राजा दुष्यंत दरबार में पहुँची । परंतु शकुंतला को बीच में दुर्वासा ऋषि का शाप मिल चुका था, इससे राजा ने बिलकुल न पहचाना और स्पष्ट कह दिया कि न तो मैं तुम्हैं जानता हुँ और न तुम्हें अपने यहाँ आश्रय दे सकता हुँ । परंतु उसी अवसर पर एक आकाश वाणी हुई जिससे राजा को विदित हुआ कि यह मेरी ही पत्नी है और यह पुत्र भी मेरा ही है । उसी समय उन्हें कणव मुनि के आश्रम के भी सब बातें स्मरण हो आईँ और उन्होंने शकुंतला को अपनी प्रधान रानी बनाकर अपने यहाँ रख लिया ।
२. महाकवि कालिदास का लिखा हुआ एक प्रसिद्ध नाटक जिसमें राजा दुष्यंत और शकुंतला के प्रेम, विवाह, प्रत्याख्यान और ग्रह्यण आदि का वर्णन है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकुन्तला f. (said to be fr. शकुन्त) N. of a daughter of the Apsaras Menakā by Viśvāmitra (she was supposed to have been born and left in a forest, where she was protected by birds till found by the sage Kaṇva, who took her to his hermitage and reared her as his daughter; she was there seen by king Duṣyanta, when on a hunting expedition, and married by him, and became the mother of Bharata, sovereign of all India; the story of Duṣyanta's accidental meeting with Śakuntalā, their marriage, separation, his repudiation of her through temporary loss of memory caused by a curse, his subsequent recognition of her by means of a ring which was lost but afterwards recovered, forms the subject of Kālidāsa's celebrated drama called Abhijñāna-śakuntalā q.v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1046,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकुंतला [शकुंतैः लायते ला-घञर्थे क] N. of the daughter of Viśvāmitra by the nymph Menakā who was sent down by Indra to disturb the sage's austerities. [When Menakā went up to the heaven she left the child in a solitary forest where she was taken care of by ‘Śakuntas’ or birds, whence she was called “Śakuntalā”. She was afterwards found by the sage Kaṇva and brought up as his [] own daughter. When Duṣyanta in the course of his hunting came to the sage's hermitage, he was fascinated by her charms and prevailed on her to become his wife by the Gandharva form of marriage; (see Duṣyanta). She bore to him a son named Bharata, who became a universal monarch, and gave his name to India which came to be called Bharatavarsha].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकुन्तला स्त्री० शकुन्तैः लायते ला--घञर्थे--क । मेनका- गर्भजातायां विश्वासित्रसुतायाम् सा च जातमात्रा मात्रोत्सृष्टा शकुन्तलालिता पश्चात् कण्वमुनिना प्रति- पालिता दुष्मन्तनृपेण गान्धर्वविधिना व्यूढेति “निर्जने तु वने यस्मात् शकुन्तैः परिपालिताः । शकुन्तलोत लामास्याः कृतं चापि ततो मया” भा० आ० ७२ अ० । शकुन्तलामधिकृत्य कृतो ग्रन्थः । अण् आख्याकिकायां तस्य वा लुक् । कालिदासप्रणीते शकन्तलाधिकारेण कृते २ नाटकभेदे च अणाऽए कि तु शाकुन्तल तत्रार्थे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5073,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकुन्तला, स्त्री, (शकुन्तैः पक्षिभिर्लाल्यते पाल्यते इति । ला + घञर्थे कः । स्त्रियामाप् ।) मेन- काप्सरःसु विश्वामित्रेण जनिता कन्या । सा कण्वमुनिना प्रतिपालिता । दुष्मन्तराजेन विवा- हिता । अस्याः पुत्त्रो भरतः राजचक्रवर्त्ती । अस्या नामकारणं यथा, -- “निर्जने तु वने यस्मात् शकुन्तैः परिरक्षिता । शकुन्तलेति नामास्याः कृतञ्चापि ततो मया ॥” इति महाभारते । १ । ७२ । १५ ॥ अस्या विववणं कालिदासकृताभिज्ञानशकुन्तल- नाटके द्रष्टव्यम् । पाद्मे स्वर्गखण्डे प्रथमादि- पञ्चाध्यायेषु महाभारते आदिपर्व्वणि ६९ अध्यायमारभ्य च ज्ञातव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-004-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शकुंतला" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें