🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्वह
udvaha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्वह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] (स्त्री॰ उद्वहा)
१. पुत्र । बेटा । यौ॰—रघूद्वह ।
२. सात वायुओं में से एक जो तृतीय स्कंध पर है ।
३. उदान वायु जिसका स्थान कंठ में माना गया है । वि॰ दे॰ उदान ।
४. ब्याह । विवाह ।
५. अग्नि की एक जिह्वा (को॰) ।
६. परिवार या घर का प्रधान व्यक्ति (को॰) ।
उद्वह २ वि॰
१. ले जानेवाला ।
२. निरंतर चालू रहनेवाला । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-वह mfn. carrying or leading up, AV. xix, 25, 1
carrying away, taking up or away, ŚBr.; Pāṇ.
continuing, propagating, MBh.; R.; Kathās.
eminent, superior, best, L.
उद्-वह (अस्), m. the act of leading home (a bride), marriage, BhP.
son, offspring, MBh.; R.; Ragh.
chief offspring, Ragh. ix, 9
the fourth of the seven winds or courses of air (viz. that which supports the Nakṣatras or lunar constellations and causes their revolution), Hariv.
the vital air that conveys nourishment upwards
one of the seven tongues of fire
N. of a king, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (191,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्वह a. 1 Carrying, leading up, taking up or away. --2 Continuing, perpetuating (as a family); कुल˚ U. 4; so रघु˚ 4. 22; R. 9. 9; 11. 54. --3 Eminent, head, principal, best, foremost. --हः 1 A son. --2 One (i. e. the 4th) of the seven courses of air. --3 The vital air which conveys nourishment upwards. --4 One of the seven tongues of fire. --5 Marriage. --हा A daughter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0311-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्वह पु० उद्वहति ऊर्द्ध्वं नयति उद् + वह--अच् । पुत्रे “पुन्ना म्नो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः” स्मृतेस्तस्य नरक त्राणकर्त्तृत्वात् तथात्वम् २ वंशकारके “उदयमस्तमतञ्च रघू- द्वहात्” “पार्थिवीदुद्वहद्रघूद्वहः” रघुः ३ कन्यायां स्त्री ऊर्द्ध्वं प्रवहवायोरुपरिवहति अच् । वायुसप्तार्गते ४ तृतीयस्कृ- न्धस्थे वायौ पु० । आवहशब्दे विवृतिः “आवहः प्रवहश्चैव विवहश समीरणः । परावहः संवहश्च उद्वहश्च महाबलः । तथा परिवहः श्रीमानुत्पातभयशंसिनः । इत्येते क्षुभिताः सप्त मारुता गगनेचराः” हरि० २३६ अ० । बा० भावे अप । ५ विवाहे “चूडोपनयनोद्वहान्” राजमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1185,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्वहः, पुं, (उदूर्द्ध्वं वहति प्रापयतीति । उत् + वह + अच् ।) पुत्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, -- रघुः । ९ । ९ । (“उदयमस्तमयञ्च रघूद्वहात्” ॥) सप्तवाष्वन्तर्गतवायुविशेषः । स तु प्रवहवायोरूर्द्ध्व- स्थितः । इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ (“आवहः प्रवहश्चैव विवहश्च समीरणः । परावहः संवहश्च उद्वहश्च महाबलः ॥ तथा परिवहः श्रीमानुत्पातभयशंसिनः । इत्येते क्षुभिताः सप्त मारुता गगनेचराः” ॥ इति हरिवंशे । २३६ अध्याये । विवाहः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-242-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें